11:50:43

Himalayalar’da Felaketi Büyüten İklim Etkisi

26 Ağustos 2026’da Nepal ile Çin’in Tibet Özerk Bölgesi sınırında meydana gelen ve Himalayalar’ın son yıllardaki en yıkıcı doğal afetlerinden biri olarak kayıtlara geçen felaketin ardındaki mekanizma, sanıldığından çok daha karmaşık. World Weather Attribution (WWA) tarafından yayımlanan kapsamlı bilimsel değerlendirme, insan kaynaklı iklim değişikliğinin Langtang Lirung Dağı’ndaki kaya ve buz kütlesinin çökmesini doğrudan tek başına açıklamadığını, ancak dağın zaten kırılgan olan yapısını uzun yıllar boyunca giderek daha istikrarsız hale getirdiğini ortaya koyuyor…

Felaketin ilk aşaması, yaklaşık 5.150 metre yükseklikte bulunan Langtang Lirung’un kuzey yamacındaki devasa bir kaya duvarının ve üzerindeki buzul kütlesinin kopmasıyla başladı. Yaklaşık 2 kilometrekarelik kaya ve buz kütlesi, yaklaşık 1.400 metre aşağıdaki vadi tabanına doğru büyük bir hızla sürüklendi. Çöküşün yarattığı enerji o kadar büyüktü ki, olay sırasında kaydedilen sismik sinyal başlangıçta bir deprem olarak değerlendirilebilecek nitelikteydi. Ancak daha sonraki incelemeler, bunun bir deprem değil, dağ yamacındaki devasa kaya ve buz kütlesinin ani çöküşünden kaynaklanan deprem benzeri bir sarsıntı olduğunu gösterdi. WWA, çarpmanın açığa çıkardığı enerjinin yaklaşık 5,5 büyüklüğündeki bir depreme eşdeğer olduğunu belirtiyor. 

Çöküşün ardından ortaya çıkan kaya, buz, su ve tortu karışımı yalnızca bir heyelan olarak kalmadı. Dağdan aşağıya ilerleyen kütle, kısa sürede devasa bir enkaz seline ve ardından su ağırlıklı bir ani taşkına dönüştü. Akış, yalnızca 22 kilometre uzaklıktaki Rasuwagadhi sınır bölgesine yaklaşık yedi dakika içinde ulaştı. Bu noktada ortalama hızı saatte 188 kilometreye ulaşıyordu. Timure ve Syabrubesi gibi yerleşim alanları da kısa süre içinde selin etkisi altına girdi. Daha sonra Trishuli Vadisi boyunca ilerleyen taşkın, yaklaşık 200 kilometrelik bir mesafeyi yedi saatten kısa sürede katetti. 

Bu olağanüstü hız, felaketin neden mevcut erken uyarı sistemleri açısından son derece zor bir sınav olduğunu da açıklıyor. Nepal’de özellikle nehir taşkınlarına karşı kullanılan erken uyarı ve afet yönetimi sistemleri geçmişte hayat kurtardı. Ancak bu olay, klasik bir yağış kaynaklı sel değildi. Dağın yüksek kesimlerinde başlayan kaya-buz çöküşü, saniyeler ve dakikalar içinde birbirini tetikleyen çok sayıda süreci devreye soktu. Bu nedenle tehlikenin oluşumu ile yerleşim bölgelerine ulaşması arasında insanların tahliye edilmesine yetecek bir zaman aralığı oluşmadı. WWA, mevcut erken uyarı sistemlerinin böyle bir olayın büyüklüğü, hızı ve karmaşıklığı karşısında yeterli olmayacağını belirtiyor.

Permafrostun Çözülmesi

Araştırmanın dikkat çektiği en önemli unsurlardan biri, yüksek dağlardaki permafrostun, yani uzun süre boyunca donmuş halde kalan zemin ve kaya içindeki buzun çözülmesi.

Yüksek Himalayalar’da buz yalnızca vadilerdeki buzullarda bulunmuyor. Kaya çatlaklarının içinde de buz mevcut ve bu buz, çatlakları birbirine bağlayan doğal bir tutkal gibi davranarak kayaların mekanik bütünlüğüne katkıda bulunuyor. Hava sıcaklıklarının yükselmesiyle birlikte bu buzun çözülmesi, kaya kütlesinin dayanıklılığını azaltabiliyor. Aynı zamanda çatlaklara giren erime suyu, kaya içerisindeki su basıncını artırarak zaten zayıf olan yüzeylerin daha kolay hareket etmesine neden olabiliyor.

WWA’nın analizine göre Himalayalar’da sıfır derece sınırı, son yıllarda özellikle muson ve muson sonrası dönemlerde on yılda yaklaşık 100 metre daha yüksek rakımlara taşındı. Bu değişim, daha önce yılın büyük bölümünde donmuş kalan yüksek rakımlı alanların giderek ısınması anlamına geliyor. Dolayısıyla yalnızca buzullar değil, dağların jeolojik yapısında bulunan buz da iklim değişikliğinin etkisine daha fazla maruz kalıyor.

Buzulların Geri Çekilmesi

İkinci önemli unsur ise Langtang-Lirung çevresindeki buzulların uzun süredir kütle kaybetmesi.

WWA verilerine göre bölgedeki buzullar onlarca yıldır yılda yarım metreden fazla inceliyor. Langtang-Lirung Buzulu’nun geri çekilme hızı da özellikle 2010’dan sonra belirgin biçimde arttı. Araştırmacılar, buzulun küçülmesinin yalnızca su miktarını değiştirmediğini, aynı zamanda çevresindeki kaya duvarlarının üzerindeki fiziksel yük ve desteği de etkilediğini belirtiyor. 

Buzulun gerilemesiyle daha önce buz tarafından desteklenen veya korunan kaya yüzeyleri açığa çıkıyor. Böylece çatlaklar genişleyebiliyor ve yamaçların dengesi değişebiliyor. Bu durum, tek başına bir çöküş yaratmak zorunda değil; ancak kaya kütlesinin zaten zayıfladığı bir ortamda başka faktörlerle birleştiğinde kritik bir rol oynayabiliyor.

Rekor Sıcaklıkların Etkisi

Felaketin hemen öncesindeki hava koşulları da dikkat çekici. WWA araştırmasına göre Langtang Lirung’daki çöküş, Eylül 2025-Ağustos 2026 döneminin olağanüstü sıcak geçtiği bir sürecin sonunda meydana geldi. Özellikle Temmuz ve Ağustos 2026, bölge açısından son derece sıcak aylar oldu. Bu sıcaklıklar, yüksek kesimlerde kar ve buzun daha hızlı erimesini ve yağışların daha büyük bölümünün kar yerine yağmur olarak düşmesini kolaylaştırdı. 

Bu ayrıntı önemli çünkü yüksek dağlarda kar yağışı ile yağmur arasında yalnızca meteorolojik değil, jeolojik açıdan da büyük fark bulunuyor. Kar, suyu geçici olarak yüzeyde depolarken yağmur doğrudan kaya çatlaklarına ve zemine ulaşabiliyor. Böylece çatlaklardaki su basıncı kısa sürede yükselerek yamaçların mekanik dengesini bozabiliyor.

WWA’nın analizine göre Temmuz ve Ağustos aylarındaki sıcaklıkların, insan kaynaklı iklim değişikliği olmasaydı yaşanacak koşullara kıyasla yaklaşık 1,5 derece daha yüksek olduğu hesaplandı. Yıllık ortalamadaki insan kaynaklı ısınma etkisi ise yaklaşık 2 dereceye ulaşıyor. Araştırmacılar, bunun Himalayalar gibi yüksek rakımlı bölgelerde küresel ortalamadan daha hızlı bir ısınma eğilimine işaret ettiğini belirtiyor. 

2015 Depreminin Mirası

Ancak felaketi yalnızca iklim değişikliğiyle açıklamak da bilimsel açıdan doğru değil.

Bölge, 2015 yılında Nepal’i vuran 7,8 büyüklüğündeki depremden ciddi biçimde etkilenmişti. Langtang Lirung çevresinde de büyük kaya ve buz hareketleri meydana gelmişti. Sonraki gözlemler, yüksek rakımlarda heyelan faaliyetlerinin uzun süre boyunca yüksek kalmaya devam ettiğini gösteriyor.

Araştırmacılar, 2015 depreminin 2026’daki çöküşü doğrudan tetiklediğini henüz kanıtlayamadıklarını özellikle vurguluyor. Bununla birlikte deprem sırasında oluşan sarsıntıların kaya kütlesini uzun vadede zayıflatmış olması mümkün. Başka bir ifadeyle, 2015 depremi dağın jeolojik hafızasında hâlâ devam eden bir kırılganlık bırakmış olabilir.

Bu nedenle 2026’daki felaket tek bir nedene indirgenemiyor. Jeolojik yapı, geçmişteki tektonik hareketler, buzul kaybı, permafrostun çözülmesi, erime suyu, yağışın niteliğindeki değişim ve olağanüstü sıcaklıklar aynı zincirin farklı halkalarını oluşturuyor.

İklim Değişikliği Tetikleyici mi?

WWA’nın çalışmasının en önemli noktalarından biri de burada ortaya çıkıyor. Araştırmacılar, “İklim değişikliği olmasaydı bu kaya ve buz çöküşü kesinlikle gerçekleşmezdi” sonucuna varmıyor. Çünkü böyle bir iddia için atmosferik sıcaklıklarla yer altındaki sıcaklık değişimleri, kaya çatlaklarındaki su basıncı ve yamaçların mekanik evrimi arasındaki bağlantının çok daha ayrıntılı biçimde kanıtlanması gerekiyor.

Buna karşılık araştırmanın ortaya koyduğu tablo daha farklı ve daha karmaşık: İklim değişikliği, zaten jeolojik olarak kırılgan olan bir dağ sistemini uzun vadede daha istikrarsız hale getiriyor. Yani iklim değişikliği burada tek başına “neden” olmaktan çok, felaketin meydana gelmesini kolaylaştıran ve olası sonuçlarını ağırlaştıran bir faktör olarak değerlendiriliyor.

Bu ayrım önemli. Çünkü Himalayalar’daki risk, yalnızca daha fazla yağmur veya daha büyük seller anlamına gelmiyor. Isınan atmosfer; buzulların küçülmesine, permafrostun çözülmesine, kar-yağmur sınırının daha yüksek rakımlara taşınmasına ve dağların fiziksel yapısının değişmesine yol açıyor. Böylece daha önce birbirinden bağımsız görünen kaya düşmeleri, buz çöküşleri, heyelanlar ve ani seller aynı zincirin parçaları haline gelebiliyor.

26 Ağustos’taki Langtang Lirung felaketi bu zincirin ne kadar kısa sürede ölümcül bir boyuta ulaşabileceğini gösterdi. WWA’nın 14 Eylül itibarıyla verdiği bilgilere göre Nepal’de 1.300’den fazla kişi hayatını kaybetti ve 5.000’den fazla kişi hâlâ kayıp durumundaydı. Binlerce kişi kurtarılırken on binlerce insan afetin doğrudan etkilediği bölgelerde yaşamını sürdürmek zorunda kaldı.

Bilim insanlarının asıl uyarısı ise yalnızca bu felaketle sınırlı değil. Himalayalar ısınmaya devam ettikçe yüksek dağlardaki doğal sistemlerin davranışı da değişiyor. Geçmişte nispeten yavaş gelişen bazı jeolojik süreçler daha hızlı ve birbirini tetikleyen olaylara dönüşebilir. Bu nedenle geleceğin dağ afetleri yalnızca “sel”, “heyelan” ya da “buzul çökmesi” şeklinde sınıflandırılamayacak kadar karmaşık olabilir.

Langtang Lirung’da yaşananlar, bu açıdan yalnızca büyük bir sel felaketi değil; iklim değişikliği ile jeolojik kırılganlığın aynı anda devreye girdiği bir zincirleme afet olarak değerlendiriliyor. Ve araştırmanın en çarpıcı sonucu da burada yatıyor: İnsan kaynaklı ısınma, felaketin bütün koşullarını tek başına yaratmamış olabilir; ancak Himalayalar’ın yüksek kesimlerinde, daha önce güvenli kabul edilen dengeleri giderek daha kırılgan hale getiriyor.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…