Süper Zenginler İklim Krizinden İki Kez Kazanıyor

Dünyanın en zenginleri, iklim krizini derinleştiren faaliyetlerden kazanç sağlarken bu krizin yol açtığı yıkımın ardından başlayan yeniden yapılanma sürecinden de gelir elde ediyor. Uluslararası yardım kuruluşu Oxfam’ın 27 Ekim 2026’da yayımladığı yeni rapor, küresel ısınmanın yalnızca çevresel bir sorun olmadığını, aynı zamanda ekonomik eşitsizlikleri büyüten ve büyük yatırımcılar için yeni kazanç alanları yaratan bir düzene dönüştüğünü ortaya koyuyor. Rapora göre dünyanın en zengin yüzde 0,1’lik kesimini oluşturan yaklaşık 8 milyon kişi, en yoksul 3,5 milyar insanın toplamından daha fazla karbon emisyonuna neden oluyor. Üstelik bu kesimin iklim krizine katkısı, yarattığı ekonomik ve insani yıkımla sınırlı kalmıyor. Süper zenginler, afetlere hazırlık, hasarların giderilmesi ve yeniden inşa faaliyetlerini kapsayan büyüyen bir pazarda da önemli yatırımlara sahip.

Oxfam’ın Disaster Divide başlıklı raporu, iklim krizinin maliyetini en az sorumluluğu bulunan kesimlerin üstlendiği, buna karşılık krize katkıda bulunan varlıklı grupların ortaya çıkan ekonomik fırsatlardan yararlanabildiği bir tablo çiziyor. Kuruluşun değerlendirmesine göre bu durum, yalnızca gelir ve servet dağılımındaki eşitsizliğin sonucu değil; aynı zamanda iklim politikalarının, afet yönetiminin ve yeniden yapılanma kaynaklarının kimlerin yararına kullanıldığıyla da ilgili.

Karbon Emisyonlarında Büyük Uçurum

İklim krizinin sorumluluğu dünya nüfusuna eşit biçimde dağılmıyor. Oxfam’ın araştırmasına göre en zengin yüzde 0,1’lik kesimin toplam karbon emisyonu, dünyanın en yoksul yarısını oluşturan yaklaşık 3,5 milyar insanın toplam emisyonunu aşıyor. Bu karşılaştırma, yüksek gelirli kesimlerin tüketim alışkanlıkları ve yatırımlarıyla ortaya çıkan çevresel etkinin, geniş nüfus gruplarının günlük yaşamından kaynaklanan emisyonlarla kıyaslanamayacak ölçüde büyüyebildiğini gösteriyor.

Özel jetlerle seyahat, yüksek karbon ayak izine sahip lüks tüketim ve fosil yakıtlara dayalı ekonomik faaliyetler bu eşitsizliğin görünür örnekleri arasında bulunuyor. Bununla birlikte sorun yalnızca kişisel tüketimle sınırlı değil. Büyük şirketlere yapılan yatırımlar da yatırımcıların iklim üzerindeki etkisini belirleyen önemli unsurlardan biri. Fosil yakıt üretimi ve diğer yüksek emisyonlu sektörlerde faaliyet gösteren şirketlerden sağlanan kazançlar, sermaye sahiplerinin servetlerini büyütürken küresel ısınmayı besleyen ekonomik faaliyetlerin sürmesine de katkıda bulunabiliyor.

Oxfam’ın analizinde dikkat çeken bir diğer bulgu, en zengin yüzde 0,1’lik kesimdeki bir kişinin aşırı sıcak hava dalgalarına katkısının, insanlığın en yoksul yarısındaki bir kişinin katkısının yaklaşık 400 katına ulaşması. Bu hesaplama, söz konusu kişilerin geçmiş ve güncel emisyonlarının aşırı sıcak olayları üzerindeki etkisini inceleyen iklim ilişkilendirme modellerine dayanıyor. Dolayısıyla burada söz konusu olan, tek tek kişilerin belirli bir sıcak hava dalgasına doğrudan neden olduğunun söylenmesi değil; emisyonların iklim sistemindeki etkisinin istatistiksel modellerle değerlendirilmesi.

Rapor, en zengin yüzde 1’lik kesimin 1990’dan bu yana küresel ısınmanın yaklaşık yüzde 20’sinden sorumlu olduğunu da belirtiyor. Aynı emisyonların etkilerinin gelecek yıllarda ekonomik kayıpları artıracağı öngörülüyor. Oxfam’ın hesaplamasına göre bu grubun emisyonları, 2050’ye kadar dünya ekonomisinde yaklaşık 53 trilyon dolarlık zarara yol açabilecek. Bu tahmin, iklim krizinin yalnızca çevreyi değil, üretimi, geçim kaynaklarını ve ülkelerin ekonomik gelişme kapasitesini de etkileyen uzun vadeli bir maliyet yarattığına işaret ediyor.

Afetlerin Faturası Yoksullara Çıkıyor

Karbon emisyonlarının sorumluluğu ile iklim krizinin sonuçlarına karşı korunma imkânları arasındaki uçurum, eşitsizliğin ikinci boyutunu oluşturuyor. Yüksek servete sahip kişiler, daha güvenli bölgelerde konut satın alabiliyor, özel sigorta hizmetlerinden yararlanabiliyor ve gerektiğinde tehlikeli bölgelerden uzaklaşabiliyor. Bazıları özel güvenlik önlemleri ve kişisel yangınla mücadele ekipleri gibi maliyetli hizmetlere erişebilirken düşük gelirli ailelerin benzer seçeneklere sahip olması çoğu zaman mümkün değil.

Sel, orman yangını, kuraklık ve aşırı sıcaklık gibi olaylar, özellikle birikimi sınırlı haneler için yalnızca geçici bir gelir kaybı anlamına gelmiyor. Evini veya tarım arazisini kaybeden bir aile, yeniden barınma ve üretime dönme masraflarını karşılayamadığında borçlanmak zorunda kalabiliyor. Çalışma imkânlarının ortadan kalkması ve temel ihtiyaçların pahalanması, afet sonrasında toparlanmayı daha da güçleştiriyor. Bir sonraki afet meydana geldiğinde ise önceki kayıplarını telafi edememiş bu aileler yeni bir darbeye karşı daha savunmasız hâle geliyor.

Oxfam, sel kaynaklı ölümlerin eşitsizliğin daha yüksek olduğu ülkelerde, daha eşitlikçi ülkelere kıyasla yedi kat fazla olduğunu bildiriyor. Bu bulgu, afetlerin sonuçlarını yalnızca doğa olaylarının şiddetiyle açıklamanın yetersiz kaldığını gösteriyor. Barınma koşulları, sağlık hizmetlerine erişim, altyapının niteliği, erken uyarı sistemleri ve kamu kaynaklarının dağılımı, aynı tehlikenin farklı toplumlarda ne ölçüde yıkıcı sonuçlar doğuracağını belirleyebiliyor.

Kuruluşun tahminine göre iklim krizi nedeniyle 2050 yılına kadar 1 milyara kadar insan yaşadığı yeri terk etmek zorunda kalabilir. Bu olasılığın gerçekleşmesi hâlinde en ağır yükün, iklim değişikliğine tarihsel katkısı görece düşük olan düşük gelirli ülkelerin ve kırılgan toplulukların üzerinde kalması bekleniyor.

Yıkım Sonrası Büyüyen Pazar

Oxfam raporunun öne çıkardığı temel çelişki, iklim krizini besleyen ekonomik faaliyetlerle bu krizin sonuçlarını yönetmeye yönelik yatırımların aynı sermaye çevrelerinde buluşabilmesi. Afetlere hazırlık, hasar gören bölgelerin temizlenmesi, konutların yeniden inşası ve iklime dayanıklı altyapının kurulması, giderek büyüyen bir ekonomik alan oluşturuyor. Kuruluş, küresel afet sonrası toparlanma ve yeniden yapılanma pazarının yıllık büyüklüğünün 2029’a kadar 70 milyar dolardan 92 milyar dolara yükselmesinin beklendiğini aktarıyor.

Bu pazarın büyümesi tek başına olumsuz bir gelişme değil. Afetlere karşı daha dayanıklı binalar inşa etmek, altyapıyı güçlendirmek, erken uyarı sistemlerini geliştirmek ve zarar gören toplulukların yaşamlarını yeniden kurmalarına yardımcı olmak, iklim değişikliğine uyum açısından zorunlu çalışmalar arasında bulunuyor. Asıl tartışma, bu faaliyetlerden kimin kazanç sağladığı, maliyetleri kimin üstlendiği ve yatırımların krizin temel nedenlerini azaltmaya katkıda bulunup bulunmadığı üzerinde yoğunlaşıyor.

Oxfam, bu ilişkiyi incelemek amacıyla iklim krizini besleyen sektörlerde faaliyet gösteren ve afetlere hazırlık, toparlanma veya yeniden inşa süreçlerinden gelir elde eden 217 şirketi kapsayan “Destroy & Rebuild Index” adlı bir endeks hazırladı. Endeks, iklim krizine katkıda bulunan faaliyetlerle afetlerin sonuçlarından ekonomik kazanç sağlayan şirketlerin kesişimine dikkat çekiyor.

Rapora göre dünyanın en büyük varlık yönetim şirketlerinden BlackRock ve Vanguard, endekste yer alan 217 şirketin yüzde 92’sinde hisse sahibi. İki şirketin bu yatırımlardaki toplam payı 1 trilyon doları aşıyor. Bu veriler, küresel sermayenin önemli bir bölümünün hem yüksek emisyonlu ekonomik faaliyetlerle hem de iklim krizinin ardından büyüyen yeniden yapılanma pazarlarıyla bağlantılı olduğunu gösteriyor.

Bununla birlikte şirketlerin hissedarı olmak, her yatırımcının aynı ölçüde karar gücüne sahip olduğu veya afetlerden doğrudan aynı miktarda kazanç sağladığı anlamına gelmiyor. Endeksin ortaya koyduğu asıl mesele, büyük varlık yöneticilerinin geniş yatırım portföyleri aracılığıyla bu ekonomik alanlarda önemli bir finansal konuma sahip olması. Bu konum, şirketlerin hangi faaliyetlere yatırım yaptığı ve iklim risklerini nasıl yönettiği konusunda sermaye sahiplerinin sorumluluğunu gündeme getiriyor.

İklim Krizi Bir Kazanç Döngüsüne Mi Dönüşüyor?

Oxfam’ın eleştirisi, afet sonrasında yapılan her yatırımın veya yeniden inşa faaliyetinin haksız kazanç olduğu iddiasına dayanmıyor. Sorun, iklim krizini derinleştiren faaliyetlerden elde edilen servetin, krizin yol açtığı zararların giderilmesinden de kazanç sağlayabilecek yatırımlara yönelmesi ve bu döngünün mevcut eşitsizlikleri güçlendirmesi.

Afetlerin ardından kamu bütçelerinden büyük kaynaklar ayrılması, acil ihtiyaçların karşılanması ve altyapının yeniden kurulması gerekiyor. Bu süreçlerde özel şirketlerin hizmet sunması doğal olarak mümkün. Ancak kamu kaynaklarının kullanımı yeterince denetlenmediğinde, afetlerin yarattığı aciliyet şirketlerin pazarlık gücünü artırabiliyor. Özelleştirme, denetimlerin gevşetilmesi, vergi avantajları ve kamu hizmetlerinin daraltılması gibi tercihler, yeniden yapılanma kaynaklarının toplumun geniş kesimlerinden çok belirli yatırımcıların yararına kullanılmasına yol açabiliyor.

Toprakların değer kazanması veya afet sonrasında zor durumda kalan insanların mülklerini satmak zorunda kalması da benzer bir risk yaratıyor. Geçim kaynaklarını kaybeden topluluklar toparlanmaya çalışırken, daha fazla sermayeye sahip yatırımcılar yeni ekonomik fırsatlardan yararlanabiliyor. Böylece afet öncesinde var olan servet eşitsizliği, afet sonrasında daha da derinleşebiliyor.

Bu döngünün kırılması, yalnızca emisyonların azaltılmasını değil, iklim krizine uyum politikalarının nasıl finanse edildiğinin ve uygulandığının da yeniden değerlendirilmesini gerektiriyor. Oxfam, zengin kirleticilerin daha fazla vergi ödemesini, fosil yakıt şirketlerinin daha ağır bir mali yük üstlenmesini ve özel jetler gibi yüksek emisyonlu lüks tüketim araçlarının vergilendirilmesini savunuyor. Kuruluş ayrıca düşük gelirli ülkeler için iklim finansmanının artırılmasını, bu desteğin borç yükünü büyüten krediler yerine hibe temelli kaynaklara dayanmasını ve iklime uyum için ayrılan finansmanın 2035’e kadar üç katına çıkarılmasını istiyor.

Raporun temel mesajı açık: İklim krizi herkesi etkiliyor ancak herkes aynı ölçüde sorumlu olmadığı gibi, sonuçları karşısında herkes aynı imkânlara da sahip değil. Emisyonları yüksek kesimlerin ekonomik faaliyetlerinden kazanç sağlamaya devam ederken afetlerin maliyetlerini toplumun daha kırılgan kesimlerine yükleyen bir düzen, yalnızca çevresel değil, aynı zamanda ekonomik ve toplumsal bir adalet sorunu yaratıyor. Bu nedenle iklim politikalarının başarısı, karbon emisyonlarını azaltmanın yanı sıra afetlerin maliyetini kimin üstlendiği ve yeniden yapılanmanın kazançlarının kimlere ulaştığı sorularına verilecek yanıtlarla da ölçülecek.