Ekranlar Çoğaldıkça Derinlik Azalır mı?

00:15:45

İzlemek mi, Maruz Kalmak mı?

Dijital çağın en yaygın alışkanlıklarından biri, aynı anda birden fazla içerikle meşgul olma hali. Bir yanda yüksek tempolu bir video oyunu, diğer yanda açık duran bir film ya da dizi. Ekranlar çoğaldıkça dikkat de bölünebilir sanılıyor. Peki gerçekten öyle mi? İnsan beyni iki karmaşık işi aynı anda, aynı derinlikte yürütebilir mi?..

Nörobilim bu konuda oldukça net: İnsan beyni gerçek anlamda “çoklu görev” yapmaz. Bilgisayarlar gibi paralel işlem yürüten sistemler değiliz. Yaptığımız şey, görevler arasında çok hızlı geçiş yapmaktır. Buna görev değiştirme (task switching) denir. Ancak her geçişin bir maliyeti vardır: dikkat kaybı, tepki süresinde uzama ve hata oranında artış. Yani iki işi aynı anda yaptığımızı düşünürken, aslında birinden diğerine sürekli atlıyoruz.

Özellikle iki yüksek bilişsel yük gerektiren faaliyeti bir arada yürütmek ciddi bir çakışma yaratır. Video oyunu; görsel-uzamsal işlem, motor koordinasyon, anlık karar verme ve sürekli dikkat ister. Film ise dil işleme, duygusal analiz, karakter motivasyonlarını anlama, alt metni çözme ve görsel kompozisyonu takip etme gerektirir. Bu iki süreç de prefrontal korteks başta olmak üzere aynı dikkat ağlarını kullanır. Beynin kaynakları sınırlıdır. Dolayısıyla biri aktifken diğeri arka plana düşer.

O halde şu soru kaçınılmazdır: Oyun oynarken gerçekten film izlenir mi? Teknik olarak evet, ekran açık olabilir. Ancak estetik anlamda izleme gerçekleşir mi? Büyük ölçüde hayır. Ortaya çıkan şey, bilinçli bir sanat deneyimi değil; arka plan maruziyetidir.

Sinema, zamansal ve dikkat gerektiren bir sanat formudur. Yönetmen kadrajı bilinçli kurar, ışığı hesaplar, sahne geçişlerini ritimle planlar, sessizlikleri dramatik araç olarak kullanır. Diyalogların alt metni, karakterlerin bakışları, kamera hareketleri bir bütünlük içinde anlam üretir. İzleyici bu tasarıma dikkatini verdiği ölçüde o dünyaya dahil olur. Eğer o sırada zihnin büyük bölümü başka bir göreve tahsis edilmişse, film yalnızca sesli bir arka plan haline gelir.

Burada mesele sadece bilişsel kapasite değil, estetik deneyimin niteliğidir. Sanata saygı denildiğinde kastedilen şey aslında dikkat ayırmaktır. Dikkat, sanatın temel yakıtıdır. Dikkat bölündüğünde deneyim yüzeyselleşir. Araştırmalar, yoğun medya çoklayıcılarının anlatı ayrıntılarını daha az hatırladığını, karakter gelişimini daha zayıf takip ettiğini ve duygusal yoğunluğu daha düşük yaşadığını gösteriyor. Bu bir ahlaki yargı değil; ölçülebilir bir bilişsel sonuç.

Peki bazı insanlar neden bunu yapabiliyor gibi görünüyor? Çünkü görevler arası geçişe alışmış olabilirler. Dijital ortamda büyüyen bireyler dikkat kırılmalarına daha toleranslı olabilir. Ancak tolerans artışı, kapasite artışı anlamına gelmez. Beynin temel mimarisi birdenbire son 20 yılda değişmedi. Çalışma belleğinin sınırları hâlâ sınırlı. İki karmaşık işi aynı anda tam doğrulukla yürütmek biyolojik olarak mümkün değil.

Elbette istisnalar vardır. Yürürken konuşabiliriz mesela çünkü yürümek otomatikleşmiş bir süreçtir. Araba kullanırken müzik dinleyebiliriz çünkü müzik çoğu zaman aktif analiz gerektirmez. Ancak hem oyun hem film aktif bilişsel katılım ister. İkisi bir arada olduğunda biri mutlaka derinliğini kaybeder.

Sonuçta mesele şu noktaya dayanır: İzlemek ile maruz kalmak aynı şey değildir. Bir filmi gerçekten izlemek, ona dikkat ve zihinsel alan ayırmak demektir. Aksi durumda kişi izlediğini zannedebilir; fakat filmin sunduğu estetik, anlatısal ve duygusal katmanların önemli kısmı kaçırılmış olur. Bu, kuşak meselesinden çok insan zihninin sınırlarıyla ilgilidir.