12:02:00

Ölçülebilenler ve Ölçülemeyenler

İnsan, kendi zihnini anlamaya çalıştığında tuhaf bir yere varır. Ölçmek ister, kıyaslamak ister, hatta mümkünse sayıya dökmek ister. Çünkü sayılar nettir; tartışılmaz görünür. Ama konu zekâ olunca, işler bir anda bulanıklaşır. Belki de bu yüzden şu soru kendiliğinden belirir: Gerçekten zekâyı ölçebiliyor muyuz, yoksa sadece ölçebildiğimizi mi sanıyoruz?..

Modern dünyada neredeyse her şey ölçeklenebilir hâle gelmiş durumda. Boyunuz, kilonuz, attığınız adım sayısı, hatta uyku kaliteniz bile sayılarla ifade ediliyor. Bu yüzden şu sorgu oldukça doğal: Her şeyin ölçülebildiği bir çağda, zekâ neden bunun dışında kalıyor?

İlk bakışta, aslında zekâ da ölçülüyor gibi görünüyor. IQ testleri var, skorlar var, karşılaştırmalar var. Ancak biraz derine inildiğinde, bu ölçümlerin sandığımız kadar kapsamlı olmadığı fark ediliyor. Çünkü zekâ dediğimiz şey, tek bir eksende ilerleyen basit bir özellik değil. Aksine, birçok farklı bileşenin bir araya gelmesiyle oluşan karmaşık bir yapı.

Mantık yürütme, dil becerisi, hafıza, dikkat, yaratıcılık, sosyal sezgi… Bunların hepsi zekânın farklı yüzleri. Dolayısıyla şu soru kaçınılmaz hâle geliyor:Hangisini ölçüyoruz? IQ testleri genellikle belirli türde problem çözme yeteneğini ölçer. Bu da önemli bir parçadır, ama bütünü temsil etmez. Yani elimizde bir ölçüm vardır, fakat bu ölçüm gerçeğin sadece bir kesitidir.

Burada bir başka kafa karıştırıcı nokta daha ortaya çıkar: Eğer yüksek IQ faydalıysa, düşük IQ neden otomatik olarak yıkıcı değil?

Bu soru, zekâya dair en yaygın yanlış anlamalardan birine işaret eder. Çünkü insanlar çoğu zaman dünyayı doğrusal bir mantıkla düşünür: Bir şey artıyorsa iyi, azalıyorsa kötüdür ve bu etki simetriktir. Oysa gerçek hayat böyle işlemez. Yüksek IQ, özellikle karmaşık düşünme gerektiren alanlarda bir avantaj sağlar. Ancak düşük IQ, hayatı tamamen kilitleyen bir faktör değildir. Daha çok bir dezavantajdır; ama bu dezavantaj, başka değişkenlerle dengelenebilir.

Peki bu nasıl mümkün olabilir?

Çünkü başarı dediğimiz şey, tek bir değişkene bağlı değildir. Disiplin, motivasyon, çevre, fırsatlar, sosyal beceriler… Tüm bunlar devreye girer. Bu yüzden düşük IQ’ya sahip bir birey bazı alanlarda zorlanabilir, ancak başka alanlarda gayet iyi performans gösterebilir. Hatta bazı durumlarda IQ’nun etkisi neredeyse önemsiz hâle gelir.

Bu noktada şu itiraz da oldukça yerindedir: Eğer bazı özellikler bağlama göre avantaj ya da dezavantaj olabiliyorsa, zekâ da böyle değil mi?

Kısmen evet, ama önemli bir farkla. Örneğin boy, bazı mesleklerde avantajken bazılarında dezavantaj olabilir. Ancak zekâ için durum biraz farklıdır. Yüksek bilişsel kapasite, çoğu karmaşık görevde işe yarar. Düşük bilişsel kapasite ise nadiren “avantaja” dönüşür; daha çok etkisinin azaldığı durumlar olur. Yani zekâ, bağlama göre yön değiştiren bir özellikten ziyade, etkisi değişen bir özelliktir.

Asıl meseleye dönersek: Zekâ neden tam anlamıyla ölçülemiyor?

Bunun birkaç temel nedeni var. Öncelikle, zekânın tanımı bile net değil. Ne olduğunu tam olarak tanımlayamadığınız bir şeyi eksiksiz ölçmeniz mümkün değildir. İkinci olarak, zekâ bağlama bağımlıdır. Bir insan bir alanda son derece başarılıyken başka bir alanda zorlanabilir. Bu da tek bir skorla tüm resmi yakalamayı imkânsız hâle getirir.

Üçüncü ve belki de en kritik nokta ise şu: Zekâ statik değildir. Günlük performans bile değişkendir. Uykusuzluk, stres, çevresel faktörler… Hepsi zihinsel kapasiteyi etkiler. Yani ölçtüğünüz şey sabit bir değer değil, o anki bir kesittir.

Bu durum bizi şu sonuca götürür: Zekâ aslında ölçülebilir, ama sadece basitleştirilmiş bir hâliyle. IQ bunun en bilinen örneğidir. Ölçülür, karşılaştırılır, anlamlıdır; ama eksiktir.

Ve belki de en önemli farkındalık burada ortaya çıkar: Ölçebildiğimiz şeyler, her zaman en önemli şeyler değildir. Yaratıcılık, sezgi, insan ilişkileri kurma becerisi… Bunlar çoğu zaman sayıya dökülemez, ama gerçek hayatta büyük fark yaratır.

Sonuçta insan zihni, bir tabloya sığdırılamayacak kadar karmaşıktır. Zekâyı tamamen anlamak da, onu kusursuz şekilde ölçmek de şu an için mümkün görünmüyor. Belki de asıl soru şu olmalı: Gerçekten her şeyi ölçmek zorunda mıyız, yoksa bazı şeylerin belirsiz kalması mı onları değerli kılar?

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

19:46:00

Adaptasyon mu Manipülasyon mu?

Tilkinin gerçekten “kurnaz” olup olmadığı sorusu, aslında biyolojiden çok kavramsal bir meseledir. Çünkü “kurnazlık” dediğimiz şey zoolojik bir kategori değil, insan zihninin ürettiği bir etik ve sosyal değerlendirmedir. Doğada tilkinin yaptığı şey stratejik hayatta kalma davranışıdır; fakat insan bunu kendi toplumsal deneyimi üzerinden yorumlayarak ona bir karakter atfeder…

Biyolojik düzeyde baktığımızda, özellikle kızıl tilki (Vulpes vulpes) yüksek davranışsal esnekliğe sahip bir memelidir. Tek başına avlanabilir, sessiz ve sabırlı hareket eder, fırsatçı beslenir ve kırsaldan metropole kadar çok farklı ortamlara uyum sağlayabilir. Bu uyum kapasitesi evrimsel bir avantajdır. Doğal seçilim, hızlı karar verebilen, çevresel değişkenlere adapte olabilen ve kaynakları etkin kullanan bireyleri ödüllendirir. Bu bağlamda tilki “zeki” sayılabilir; fakat burada söz konusu olan şey soyut muhakeme değil, çevresel problem çözme yeteneğidir.

Kurnazlık ise farklı bir düzlemde işler. Kurnazlık genellikle dolaylı strateji kullanma, açık güç yerine örtük yöntemlerle avantaj elde etme ve karşı tarafın farkındalığını manipüle etme gibi sosyal nitelikler içerir. Bu özellikler bilinçli niyet, başkasının zihnini hesaba katma ve hatta kimi zaman etik sınırları esnetme gibi insanî boyutlar barındırır. Hayvanlar ise etik kategoriler içinde hareket etmez. Bir tilki kümesi yağmalarken “hile yapma” bilinciyle değil, enerji tasarrufu ve risk optimizasyonu içgüdüsüyle hareket eder. İnsan bunu gözlemler ve kendi sosyal deneyimi üzerinden anlamlandırır.

Tilkinin kurnaz imajının kökeni büyük ölçüde kültüreldir. Antik Yunan’dan Orta Çağ Avrupa’sına, Anadolu masallarından Uzak Doğu anlatılarına kadar tilki çoğu zaman hileci karakter olarak resmedilmiştir. Masallarda tilki genellikle daha güçlü ama daha saf karakterleri kandırır. Bu anlatı kalıbı, toplumların zayıf ama akıllı bireyin hayatta kalma stratejisini sembolize etme ihtiyacından doğar. Tilki burada biyolojik bir hayvandan ziyade sembolik bir figürdür: Güce karşı zekâyı temsil eder.

Burada önemli bir psikolojik mekanizma devreye girer: antropomorfizm. İnsan, hayvan davranışını kendi zihinsel kategorileriyle açıklar. Sessizce yaklaşan, aniden saldıran veya fırsat kollayan bir hayvanı “hilekâr” olarak kodlamak, aslında insanın sosyal zekâ projeksiyonudur. Oysa doğada bu davranışlar tamamen enerji ekonomisi ve risk yönetimi prensiplerine dayanır.

Ayrıca zekâ kavramının kendisi de tek boyutlu değildir. Sosyal zekâ, mekânsal zekâ, problem çözme kapasitesi ve öğrenme hızı gibi farklı bileşenler vardır. Tilkiler, özellikle yalnız yaşamaya eğilimli oldukları için karmaşık sosyal hiyerarşiler geliştirmezler; bu yönüyle kurtlar veya bazı primatlar kadar gelişmiş sosyal bilişe sahip değildirler. Ancak bireysel çevresel adaptasyon konusunda oldukça başarılıdırlar. İnsan gözünde bu başarı “kurnazlık” olarak romantize edilir.

Sonuçta tilki, etik anlamda kurnaz değildir; evrimsel olarak optimize olmuş bir stratejisttir. “Kurnazlık” etiketi, insanın kendi sosyal dünyasında deneyimlediği dolaylı güç kullanımını doğaya yansıtmasından ibarettir. Şu ayrım doğrudur: akıllı olmak bilişsel kapasiteyle ilgilidir; kurnaz olmak ise çoğu zaman sosyal niyet ve stratejik manipülasyon çağrışımı taşır. Tilki birincisine yakındır, ikincisi ise insanın ona yüklediği bir anlamdır.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

13:04:54

İnsanoğlunun Zekâ Seviyesi Artıyor mu, Yoksa Yerinde mi Sayıyor?

İnsan zekâsının zaman içinde artıp artmadığı sorusu, yalnızca psikoloji ya da nörobilim alanını değil, eğitim politikalarından teknolojiye, hatta uygarlığın geleceğine kadar uzanan geniş bir tartışma alanını kapsar. “İnsanlar eskisinden daha mı zeki?” sorusu ilk bakışta basit gibi görünse de, ölçüm yöntemleri, tanımlar ve kültürel bağlamlar dikkate alındığında oldukça karmaşık bir hâl alır…

Zekâ kavramı tarihsel olarak çoğu zaman problem çözme, soyut düşünme, öğrenme hızı ve muhakeme yeteneği üzerinden tanımlandı. Modern bilimde ise zekâ, tek bir yetenekten ziyade birbiriyle ilişkili bilişsel süreçlerin bütünü olarak ele alınıyor. Bu nedenle insanlığın “zekâ seviyesi”nden söz ederken, aslında neyi ölçtüğümüz sorusu en kritik noktayı oluşturur.

Zekâ Nasıl Ölçülüyor?

Günümüzde zekâ düzeyi hakkında nicel veri üretmenin en yaygın yolu IQ testleridir. Stanford–Binet, Wechsler testleri ve bunların farklı versiyonları, yaklaşık bir asırdır hem klinik hem de akademik çalışmalarda kullanılıyor. Bu testler bireyin performansını kendi yaş grubundaki ortalamaya göre değerlendirir ve sonuçlar istatistiksel olarak normalize edilir.

Burada önemli bir nokta vardır: IQ testleri mutlak zekâyı değil, belirli bilişsel görevlerdeki göreli performansı ölçer. Dolayısıyla testlerin içeriği değiştikçe ya da toplumun eğitim ve yaşam koşulları dönüştükçe, ölçülen “zekâ” da değişir. Bu durum, zaman içindeki değişimleri yorumlamayı zorlaştırır.

Flynn Etkisi Ve Yükselen Ortalama

20. yüzyılın ortalarından itibaren yapılan geniş ölçekli çalışmalar, birçok ülkede ortalama IQ puanlarının nesiller boyunca düzenli biçimde yükseldiğini ortaya koydu. Bu olgu, James Flynn tarafından sistematik hâle getirildiği için “Flynn etkisi” olarak adlandırılır.

Flynn etkisi özellikle soyut düşünme, görsel-uzamsal akıl yürütme ve örüntü tanıma gibi alanlarda belirgindi. İlginç olan, bu artışın genetik evrimle açıklanamayacak kadar hızlı olmasıydı. Bilimsel konsensüs, yükselişin başlıca nedenlerinin eğitim süresinin uzaması, çocukluk beslenmesinin iyileşmesi, sağlık hizmetlerinin yaygınlaşması ve bireylerin giderek daha karmaşık bilişsel uyaranlarla karşılaşması olduğu yönünde şekillendi.

Bu tablo uzun süre, insanlığın giderek daha zeki hâle geldiği fikrini güçlendirdi.

Son Dönem Bulgular Ve Durağanlık Tartışması

Ancak 1990’lardan itibaren özellikle Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da yapılan bazı uzun dönemli araştırmalar, Flynn etkisinin yavaşladığını, hatta bazı ülkelerde tersine döndüğünü gösterdi. Ortalama IQ skorları ya sabitleniyor ya da çok hafif düşüşler sergiliyor.

Bu durum bilim dünyasında önemli bir tartışma yarattı. Bazı araştırmacılar, bu eğilimin test doygunluğuyla ilişkili olduğunu savunuyor. Yani toplumlar, testlerin ölçtüğü becerilerde zaten üst sınıra yaklaşmış olabilir. Diğerleri ise dijitalleşme, dikkat sürelerinin kısalması, eğitimde yüzeyselleşme ve çevresel faktörlerdeki değişimleri olası nedenler arasında sayıyor.

Burada kritik olan nokta, bu verilerin insan zekâsının “gerilediğini” kesin biçimde göstermemesidir. Daha çok, belirli bilişsel ölçütlerdeki artış hızının durduğu ya da yön değiştirdiği görülmektedir.

Genetik Açıdan Zekâ İlerlemesi Mümkün mü?

Zekânın genetik temelleri üzerine yapılan çalışmalar, bu yeteneğin çok sayıda genin küçük etkileriyle şekillendiğini ortaya koyuyor. Bugüne kadar belirli genetik varyantların bilişsel performansla ilişkili olduğu saptansa da, bunların toplam etkisi oldukça sınırlıdır.

Evrimsel ölçekte bakıldığında, modern insanın ortaya çıkışından bu yana geçen süre, genetik zekâ artışı gibi bir değişimi istatistiksel olarak saptamak için çok kısadır. Ayrıca modern toplumlarda doğal seçilim baskıları, tarih öncesi dönemlere kıyasla oldukça zayıflamıştır. Bu nedenle “insanlık genetik olarak daha zeki oluyor” şeklinde bir iddia, mevcut bilimsel verilerle desteklenemez.

Zekâ Kavramının Dönüşümü

Son yıllarda dikkat çeken bir başka nokta, zekâ tanımının genişlemesidir. Nörobilim ve psikoloji alanındaki gelişmeler, bilişsel esneklik, dikkat kontrolü, öğrenme stratejileri, sosyal ve duygusal becerilerin de en az klasik IQ ölçümleri kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor.

Bu bağlamda, insanlar bugün belki klasik IQ testlerinde dramatik artışlar göstermiyor olabilir; ancak bilgiye erişim, problem çözme araçları ve kolektif bilişsel kapasite açısından tarihte eşi görülmemiş bir noktadalar. Zekâ artık yalnızca bireysel değil, ağlar ve sistemler üzerinden de değerlendirilen bir kavram hâline geliyor.

Güncel İstatistikler Var mı?

Küresel ölçekte, “insanlığın ortalama zekâ seviyesi”ni düzenli olarak yayımlayan tek bir resmî kurum yoktur. Ancak dolaylı göstergeler mevcuttur. OECD tarafından yürütülen PISA araştırmaları, genç nüfusun okuma, matematik ve bilim alanlarındaki bilişsel performansını ölçer. Ulusal sağlık ve eğitim kurumları da dönemsel bilişsel taramalar yapar.

Bu veriler, zekânın tek boyutlu bir çizgide ilerlemediğini, farklı ülkelerde ve kuşaklarda farklı yönelimler gösterdiğini ortaya koyar.

Mevcut bilimsel tablo, insan zekâsının doğrusal ve kaçınılmaz bir ilerleme içinde olduğunu göstermiyor. 20. yüzyılda belirgin bir bilişsel yükseliş yaşandığı açık, ancak bu yükselişin sürüp sürmediği bugün hâlâ tartışmalı. Zekâ, genetikten çok çevre, eğitim, teknoloji ve kültürle şekillenen dinamik bir özellik olarak karşımıza çıkıyor.

Dolayısıyla doğru soru “İnsanlar daha zeki mi?” değil, “Hangi tür zekâdan söz ediyoruz ve bunu hangi ölçütlerle değerlendiriyoruz?” sorusu olabilir. Bu da konuyu yalnızca istatistiksel değil, felsefi ve toplumsal bir mesele hâline getiriyor.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

17:58:45

Gerçekten Çılgın Bir Çalışma İnsan Zekâsının Yerçekimi Sayesinde Var Olabileceğini İleri Sürüyor

İlk kez 2015 yılında tespit edilen yerçekimi dalgaları insan evriminde doğrudan bir rol oynamamış olabilir, ancak onun ortaya çıkmasına zemin hazırladığı kesin. Yerçekimi dalgalarının 2015'teki ilk tespiti büyük yankı uyandırsa da, ilk ikili nötron yıldızı çarpışması olan GW170817'nin tespiti, yerçekimi dalgalarının Dünya'daki yaşam ve insan evrimi için ne kadar önemli olduğunu teyit ediyor…

Önbaskı sunucusu arXiv'e yüklenen yeni bir makale, yerçekimi dalgalarını varlığımızla ilişkilendiren uzun bir astronomik, jeofiziksel ve biyolojik olaylar zincirini ayrıntılı olarak anlatan bir düşünce deneyini ele alıyor. Makalenin baş yazarı olan Cardiff Üniversitesi'nden Bernard Schutz, yerçekimi dalgalarının varlığı için ne kadar hayati önem taşıdığını uzun süredir düşünüyor. 2018 yılında, iki nötron yıldızının çarpışması sonucu oluşan ilk yerçekimi dalgası GW170817'nin çarpıcı keşfini yeniden ele alan bir blog yazısında Schutz, kilonova olarak bilinen bu ikili nötron yıldızı çarpışmalarının, sonunda Samanyolu'nun spiral kolunda bu gizemleri keşfedebilen zeki bir türün ortaya çıkmasına neden olan bir zincirleme reaksiyonu nasıl başlattığını tartıştı. Bir tür domino etkisiyle, yerçekimi dalgaları bizi ortaya çıkardı.

Schutz o zamanlar şöyle yazmıştı: “Bunun nedeni, kilonovada patlayan maddenin neye dönüştüğüyle ilgilidir. Dünya'nın mantosundaki uzun ömürlü uranyum ve toryum izotoplarının kademeli olarak bozunması, katı Dünya'dan dışarıya doğru akarak volkanizmayı ve levha tektoniğini tetikleyen ısının yaklaşık yarısını sağlar. Bu jeolojik fenomenler, sürekli değişen bir çevre ile türleri zorlayarak sürekli evrimi tetikleyerek, Dünya'daki yaşamın evriminde önemli bir rol oynamıştır.”

Peki, ikili nötron yıldızı sisteminden Dünya'daki gelişen yaşama tam olarak nasıl geçilir? Schutz ve ortak yazarları, yeni ön baskıda bu fikri daha ayrıntılı olarak açıklıyor ve temelde tüm süreci bize anlatıyor. Ancak, yerçekimi dalgalarının başrolü, bu kozmik hikayenin en başında, nötron yıldızı çarpışmalarının ana itici gücü ve dolayısıyla gezegenimizi oluşturan ağır elementlerin bolluğunun arkasındaki motor olarak ortaya çıkıyor.

“Yerçekimi dalgaları, ikili yıldız sistemlerinden enerjiyi uzaklaştırır ve böylece yıldızları birbirine yaklaştırır,” diye yazıyor yazarlar. ”Kilonova patlamaları, periyodik tablodaki demirden üstteki elementlerin ana kaynağı olmuştur. Bunlar arasında, radyoaktif izotopları 238U ve 232Th'nin Dünya'nın iç kısmına yayılmış olduğu uranyum ve toryum da bulunmaktadır. Kilonovalar olmasaydı, bu izotopların bolluğu çok daha az olurdu, hatta sıfır olurdu.”

Bu ısınmış, sıvı dış çekirdek, Dünya'yı bir jeodinamoya dönüştürerek, potansiyel yaşamı Güneş'in kozmik ışınlarından koruyabilen bir manyetosfer üretir. Bu ısı aynı zamanda, önceki çalışmaların evrimin ve (Homo sapiens'in durumunda) gelişmiş bilişin ana itici gücü olduğunu gösterdiği levha tektoniğini de harekete geçirir.

Schutz ve ekibi, bu yerçekimi dalgası oluşum teorisini ortaya atan ilk ekip. Bununla birlikte, 2024 yılında Kings College London, CERN, Illinois Üniversitesi ve Notre Dame Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi de yerçekimi dalgalarının, insan biyolojisi için gerekli olan iki ağır element olan iyot ve bromun oluşumundaki rolünü ortaya koydu.

Yerçekimi dalgalarının sadece evrenin evriminde değil, aynı zamanda Dünya'daki yaşamda da inanılmaz bir rol oynaması nedeniyle, bilim insanları uzay-zamanda bu dalgaların diğer kaynaklarını tespit etmek için yeni araçlar geliştirmek konusunda anlaşılır bir şekilde motive olmuşlardır. Geçen yıl, Avrupa Uzay Ajansı (ESA), süper kütleli kara delik birleşmelerinden gelen sinyalleri yakalamak amacıyla Dünya'nın yörüngesinde hareket edecek uzay tabanlı bir yerçekimi dalgası algılama platformu olan Lazer İnterferometre Uzay Anteni (LISA) projesinin geliştirilmesine yeşil ışık yaktı. ESA, evrenin oluşumundan kaynaklanan yerçekimi dalgalarını tespit etmek için LISA'nın halefi olan Big Bang Observer (BBO) adlı platformun geliştirilmesine bile başladı.

Dolayısıyla, tüm yaşamın yıldız maddelerinden oluştuğu doğru olsa da, tüm bu yıldız maddelerini mümkün kılan yerçekimi dalgalarıdır.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

18:14:53

Uzmanlara Göre Tek Bir Zekâ Biçimi Yoktur

Dr. Howard Gardner IQ’ya yapılan aşırı vurgunun bizi geri bıraktığına inanıyor. Görünüşe göre kimse düşük IQ istemiyor. Kendi bildirdikleri düşük zekâ katsayılarına sahip kişiler, özgüven sorunları ve romantik zorluklarla mücadele ettiklerini anlatmaktadır. Çevre Koruma Ajansı, IQ skorlarında rapor edilen düşüşler nedeniyle floridasyona verdiği desteği yeniden değerlendirirken, Yüksek Mahkeme, bazı mahkumların düşük IQ’larının cezalarında hafifletici faktör olabileceği gerekçesiyle idam davalarını yeniden gözden geçiriyor…

“Düşük IQ” çevrimiçi forumlardan ana akım siyasi tartışmalara kadar yaygın bir hakarettir.

Tüm bu haberler tek bir varsayımla bağlantılıdır: IQ’nun bir kişinin zekâsı ile eş anlamlı olduğu fikri. Bu yaygın bir inanış, ancak bilimsel kanıtlara dayanıyor mu? İmparatorun elbisesi yoktur durumu gibi, kendi zekâmızın sorgulanmaması için IQ testlerini zekâyı ölçmenin birincil aracı olarak korkuyla mı kabul ediyoruz?

Harvard Üniversitesi‘nde araştırma profesörü olan psikolog Howard Gardner, Fransız psikolog Alfred Binet ve Fransız psikiyatrist Théodore Simon‘un öncülüğünü yaptığı ünlü “zekâ bölümü” testlerinin insanlığın bilişsel yeteneklerini tam olarak yansıtmadığını savunuyor. Ayrıca, fikirlerinin bugün her zamankinden daha geçerli olduğunu söylüyor -özellikle de Amerikalılar, diğer şeylerin yanı sıra, IQ testlerinin önemini büyük ölçüde abartan bilim karşıtı bir kültür geliştirirken.

Orijinal IQ testi hafıza, dikkat ve problem çözmeyi ölçmeye çalışırken, modern versiyonlar uzaysal algı, dil yetenekleri ve matematiksel becerilere odaklanıyor ki bu da kulağa oldukça kapsamlı geliyor. Ancak yakın zamanda Teachers College Press‘ten çıkan “The Essential Howard Gardner on Education” ve “The Essential Howard Gardner on Mind” adlı iki makale derlemesinde gösterildiği üzere Gardner, özellikle yapay zekâ sınıfa girerken insan zekâsını gerçekten anlamak için bundan daha fazlasına ihtiyacımız olduğunu gösteriyor.

“İnsanlara sadece zeki ya da aptal olduklarını söylerseniz, onları sakat bırakmış olursunuz.”

IQ testleri insan zekâsını tıpkı bir Polaroid’in insan güzelliğini yakaladığı gibi değerlendirir; nesnel ayrıntıları yakalar, ancak yalnızca zaman içinde tek bir enstantaneden ve bakanın gözüyle hafifletilmiş olarak. Zekâyı ölçmek için kullanılan bu basit yöntemin aksine Gardner yedi farklı zekâ türü tanımlamaktadır: Dilsel zekâ, dilin kullanımı; mantıksal-matematiksel zekâ; uzamsal zekâ, fiziksel dünyayı şekillendirmek için kullanılan zekâ; müzikâl zekâ; bedensel-kinestetik zekâ, cerrahlar, sporcular ve dansçılar tarafından sergilenen fiziksel beceriler gibi; kişilerarası zekâ, ya da başkalarını anlama yeteneği; ve içsel zekâ, ya da kişinin kendisini dürüst ve doğru bir şekilde anlama yeteneği.

Herkes Gardner ile aynı fikirde değil. Muhafazakâr yorumcu ve psikolog Dr. Jordan Peterson, çoklu zekâ kavramını bir “moda” ve “saçmalık” olarak reddetmiş ve kendi popüler videolarında IQ testlerinin zekâyı doğru bir şekilde ölçtüğünü kabul etmiş görünmektedir. Bilimsel kanıtlar sürekli olarak IQ testlerinin güvenilir olmadığını gösterse de, IQ’nun yüksek zekâ ile eşit olduğu fikri siyasi ve eğitim kültürümüze yerleşmiş gibi görünüyor. Gardner, hiç değilse kitaplarının bu akıntıyı durdurabileceğini umuyor.

Howard Gardner ile Yapılan Kısa Bir Söyleşi

İnsanlar genellikle IQ’yu zekâ ile ilişkilendiriyor. Kültürümüzün zekâyı ölçmek için bir metrik olarak bu özel teste olan takıntısı hakkında ne düşünüyorsunuz?

– Alfred Benet‘in genetik hiçbir şeyle ilgisi yoktu. Belli bir okul türünde kimin başarılı olacağını tahmin etmekle ilgileniyordu. Siz ve ben ebeveyn olsaydık ve çocuğumuzun ne yapacağını bilmek isteseydik, IQ testi 15 dakika veya bir saat içinde yapabileceğiniz herhangi bir şey kadar iyi sonuç verirdi. Ancak yapay zekânın her ay çok daha önemli hale geleceği okullarda, elimizdeki [IQ testleri] o kadar az iyi bir araç. İnsanların zekâlarını ya da yeteneklerini değerlendirmek için farklı yollar geliştirmemiz gerekiyor.

Bir aydan kısa bir süre önce meslektaşlarıma önemli bir konuşma yaptım ve dedim ki, “Bakın, hepimiz ‘zeki’ kelimesini kullanıyoruz, ancak fizikte birinin kadro alıp almayacağına karar vermeye çalışıyorsanız, Shakespeare veya Homeros öğreten birinden tamamen farklı kriterlere sahip olacaksınız. ”

Üniversite içinde ve hatta Harvard gibi bir Ivy League okulunda bile farklı zekâ türleri arasında ayrım yaparız. Herkes farklı yetenek türleri arasında ayrım yapar.

Jordan Peterson gibi bazı insanlar IQ’nun “başarıyı” öngördüğünü söylüyor ve sizin fikirlerinizi saçmalık olarak nitelendiriyor.

– Ben böyle kelimeler kullanmıyorum ve cevabım şu: Belirli bir ortamda belirli bir zamanda kimin başarılı olacağını tahmin etmek istiyorsanız ve bunu yapmak için yalnızca birkaç dakikanız varsa, IQ testi her şey kadar iyi sonuç verecektir.

Burada önemli olan nokta şu: Teorimin kısa cevaplı bir testle, kısa cevaplı bir araçla test edilebileceğini hiç sanmıyorum. 80’li yılların sonlarında, zekâ yelpazesi için gıda -yani entelektüel gıda

– sağlayan bir okul öncesi ortamı yarattık. Çocukları bir yıl boyunca izleyerek nelere ilgi duyduklarını, nerede vakit geçirdiklerini ve daha da önemlisi nelerde daha iyi olduklarını gördük. Sizin için faydalı bir benzetme yapmak gerekirse, bir çocuğu çocuk müzesine götürdüğünüzde ilgi alanlarını bir kez görürsünüz, ancak birkaç kez götürürseniz, gerçekten neye ilgi duyduklarını görürsünüz.

Son yıllarda kaç kişiden mektup ve e-posta aldığımı sayamıyorum: “Aptal olduğumu düşünüyordum, ya da öğretmenlerim çocuklarımın aptal olduğunu söyledi, ya da Mensa’ya başvurdum ve kabul edilmedim. Ama sonra sizin teorinizi öğrendim ve nelerde iyi olduğumu, nelerde ortalama olduğumu, nelerde iyi olmadığımı bulmak için bir şeyler keşfettim. Ve bu benim için ya da çocuklarım, torunlarım ya da her neyse onlar için özgürleştirici oldu.”

“İnsanların zekâlarını ya da yeteneklerini değerlendirmek için farklı yöntemler geliştirmeliyiz.”

Jordan Peterson burada olsaydı ona şöyle derdim: Test gününüzde zeki olmayan insanları ne yapıyorsunuz? Onları öylece atıyor musunuz? Onları bir kenara mı atarsınız yoksa şöyle mi dersiniz, ki burada önemli eğitim konularına geliyoruz, çocuk belli bir şekilde verilen belli bir testte başarılı olamayabilir ama bilimi anlamak isteyen bir çocuğa nasıl ulaşabilirim? Doğru deneyimler nelerdir? Doğru öğretiler nelerdir? Doğru medya nedir? Oynamak için doğru oyunlar nelerdir?

Birçok kez yazdım, eğer insanlara sadece zeki ya da aptal olduklarını söylerseniz, onları sakat bırakmış olursunuz. Ancak, güçlü ve zayıf yönlerinizin profili budur, bunlar üzerinde nasıl çalışmalıyız derseniz, insanların bunlar üzerinde çalışmasını sağlarsınız. İşte bu noktada ilerleme kaydedersiniz ve yapılacak en insancıl şey de budur.

Bu ülkedeki(ABD) yaygın bilimsel cehalet hakkında konuşalım. Halk iklim değişikliği, evrim ve aşılar gibi kavramları eğitimli bir şekilde anlayamıyor gibi görünüyor. Çoklu zekâ teorinize dayanarak, halk arasında bilimsel okuryazarlığı teşvik etmek için ne gibi önerileriniz var?

– Birincisi, bilimsel okuryazarlığın bu ülkede diğer ülkelere göre daha kötü olup olmadığını bilmiyoruz. Olabilir de olmayabilir de ama sorunun temelinde bilimsel cehaletin yattığından emin değilim. Oldukça sağ kanada kayan mevcut Kongre’yi ele alalım. Orada çok iyi eğitim almış pek çok insan var ve bilimsel okuryazarlık testlerini kesinlikle geçebilirler. Ancak teknik olarak söylemek gerekirse, politik olarak teslim olmuyorlar çünkü bunu anti-bilimsel hale getirmeyi tercih ediyorlar.

Örnek olarak Robert F. Kennedy Jr.‘ı kullanalım. Onu kucaklamayı tercih ediyorlar çünkü bu onların siyasi hedeflerini yerine getiriyor.

Bir akademisyen olarak, özellikle de disiplinler arası bir akademisyen olarak, herkesin bilgiyi sevmesini, bilgisini arttırmak istemesini ve bilgiye saygı duymasını istiyorum. Bilimsel bilgi 16. ve 17. yüzyıldan bu yana katlanarak artmıştır. Sorunuz, her zamankinden daha fazla bilgiye sahip olduğumuz ve bu bilgiye pek çok şekilde yaklaşılabileceği ve alınabileceği gerçeğini ima ediyorsa, bu, insanların belirli siyasi hedeflere ulaşmak istediklerinde bunu önemsedikleri anlamına gelmez.

Şimdi sorunuzun özüne gelelim. Birincisi, herkesin bilim yapma konusunda biraz deneyim sahibi olmasının önemli olduğunu düşünüyorum. Bu da bir sorun bulmak, nasıl yanıtlanabileceğini ya da çözülebileceğini tahmin etmek ve sonra da etrafta dolaşmak anlamına geliyor. Scranton, Pennsylvania’daki okullara gittim ve sonra üniversiteye gittim ve gerçekten deneyler yapma ve nasıl sonuçlandıklarını görme ve bazen nasıl sonuçlandıklarına dayanarak fikrinizi değiştirme konusunda biraz deneyim sahibi olmanın çok önemli olduğunu düşünüyorum.

Kesinlikle Amerika gibi varlıklı bir ülkede, herkesin bir şeyler hakkında kafa yorma konusunda deneyim sahibi olmaması için hiçbir neden yok. Bu mermi bundan daha mı hızlı düşüyor? Eğer değilse, neden?

İşte bu noktada yeni teknolojilerin öğretmenler ve öğrenciler için derin etkileri olduğunu düşünüyorum. Daha iyi bir kelime bulabilirseniz ne yazık ki mükemmel olmayan bir kelime kullanacağım ve Facebook’un şu anda adlandırıldığı şey olması gibi çifte dezavantajı var ve bu da meta. Bence öğretmenlerin ve öğrencilerin, hepimizin daha az teknik ve spesifik bilgiye ve daha fazla meta bilgiye sahip olması gerekecek. “Meta” burada bilgi hakkında bilgi anlamına geliyor ve bir şeyin nasıl ortaya çıktığını, güvenilir olup olmadığını ve güvenilir olup olmadığını nasıl test edebileceğimizi ve bu konudaki fikrimizi değiştirmemizi neyin sağlayabileceğini anlamak anlamına geliyor.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

21:59:16
Amerikalıların üçte biri bir bebeğin genleriyle oynayarak onu en iyi üniversitelerden birine sokmak istiyor…

Science dergisinde yayımlanan bir anket, Amerikalıların çoğunun, bir çocuğun en iyi 100 üniversiteye gitme şansını optimize etmek için doğum öncesi genetik test ve düzenlemeye ahlaki olarak karşı olmadığını ortaya koydu. Makale, bir gün IVF embriyolarının – insan vücudu dışında döllenenler – kişilik ve zekâ gibi tanımlanması zor nitelikleri içeren poligenik özellikler açısından test edilmesine olanak tanıyabilecek PGT-P teknolojisine ilişkin kamuoyu görüşlerine odaklanıyor.

Ebeveynler embriyoları potansiyel yeteneklerine göre test edip seçebilirler. Bu teknoloji halihazırda Genomic Prediction gibi genetik test şirketlerinde sunuluyor, ancak şu an için bu hizmet özellikle kalıtsal hastalık riskini önlemek için sunuluyor.

Ancak bu durum yakında değişebilir. Ankete katılanların yarısından fazlası, bir IVF embriyosunun üniversite beklentilerine göre seçilmesinin “ahlaki açıdan kabul edilebilir” ya da “ahlaki bir sorun olmadığı” yanıtını verirken, ankete katılanların %40'ından fazlası bu hizmetin sunulması halinde kullanacaklarını söyledi. Katılımcıların sadece %17'si üniversiteye daha hazır bir fetüs seçmek için genetik test kullanmanın ahlaki açıdan yanlış olduğunu düşünmektedir.

Belki de daha da şaşırtıcı olan, ankete katılanların üçte birinin, çocuklarının üniversiteye yatkınlığını artırmak için gen düzenleme hizmetlerini kullanmak isteyeceklerini söylemesidir. Üçte birinden daha azı ise bunu yapmanın ahlaki açıdan yanlış olduğunu düşündüklerini söyledi.

Çalışmanın yazarları, kanun koyucuların halkın bu teknolojileri kullanma isteğini daha ciddiye almaya başlamaları gerektiğini ve tıbbi olmayan özellikler için genetik test ve düzenlemeye erişimin toplumsal eşitsizlik üzerindeki etkisi konusunda daha fazla araştırma yapılması gerektiğini vurgulamaktadır.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

Bu roket bilimi olmayabilir, ancak araştırmacılar havacılık mühendisleri ve beyin cerrahlarının genel nüfustan daha parlak insanlar olmadıklarını keşfettiler. Araştırmacılar, Cognitron platformundan Büyük Britanya Zeka Testi'ni (GBIT) kullanarak çevrimiçi olarak yaşları, cinsiyetleri ve uzmanlık düzeylerindeki deneyim seviyeleriyle ilgili soruları yanıtlayarak 12 görevi tamamlayan 329 havacılık mühendisi ve 72 beyin cerrahından oluşan uluslararası bir kohorttan gelen verileri inceledi.

Görevler, planlama ve akıl yürütme, çalışma belleği, dikkat ve duygu işleme yetenekleri dahil olmak üzere bilişin çeşitli yönlerini inceledi. Araştırmacılar daha sonra sonuçları daha önce İngiliz halkının 18.000'den fazla üyesinden toplananlarla karşılaştırdılar.

BMJ'nin bir baskısında yayımlanan bulgular, genel popülasyona kıyasla daha hızlı problem çözme hızı, ancak daha yavaş hafıza hatırlama ile sadece beyin cerrahlarının önemli bir fark gösterdiğini ortaya koyuyor.

Araştırmacılar, “Beyin cerrahları tarafından sergilenen problem çözme hızındaki fark, nöroşirurjinin hızlı tempolu doğasından kaynaklanabilir, bu da önceden var olan hızlı işleme yeteneğine sahip olanları kendine çeken beyin cerrahisinin hızlı tempolu doğasından kaynaklanabilir veya daha az olası da olsa, zaman açısından kritik durumlarda hızlı karar verme için bir eğitim ürünü olabilir.” diyor.

Araştırmacılar, çalışmanın kısmen, mesleklerden birinin entelektüel üstünlüğe sahip olup olmadığı sorusuna cevap olabilmesi için yapıldığını söyledi.

Ekip, havacılık mühendisleri ve sinirbilimcilerin bilişsel yetenekleri arasında çok az fark buldu, ancak sonuçlar, birincisinin dikkat ve zihinsel manipülasyon için daha yüksek puanlara sahip olduğunu gösteriyor – örneğin nesnelerin kafasında döndürülmesi gibi – beyin cerrahları ise anlamsal problem çözmede daha yüksek puanlar elde etti – nadir kelimelerin tanımları gibi.

Great Ormond Street hastanesinde bir beyin cerrahisi stajyeri ve çalışmanın yazarı Aswin Chari, “Temelde, herkesin bir dizi beceriye sahip olduğunu, bazı insanların bazı şeylerde daha iyi olduğunu ve diğer insanların başka şeylerde daha iyi olduğunu ve her şeyde daha iyi olmanın çok zor olduğunu gösterdiğini düşünüyoruz” dedi.

Araştırmacılar, bu nedenle roket bilimi ve beyin cerrahisi deyimlerini “parkta yürüyüş yapmak” gibi aşamalar için kullanmamanın en iyisi olabileceğini ekledi.

”Diğer mesleklerin bu kaide üzerinde olmayı hak etmesi de mümkündür ve gelecekteki çalışmalar en çok hak eden grubu belirlemeyi amaçlamalıdır” dediler.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…