17:16:21

İnsan Yerleşimleri Apennine Kahverengi Ayılarının Evrimini Nasıl Şekillendirdi

Molecular Biology and Evolution dergisinde yayımlanan son araştırma, insan faaliyetlerinin yalnızca çevresel koşulları değil, bazı türlerin biyolojik ve davranışsal özelliklerini de uzun vadede nasıl dönüştürdüğünü çarpıcı bir örnekle ortaya koyuyor. Çalışmanın odağında, Orta İtalya’daki Apennine Dağları’nda yaşayan ve sayıları oldukça sınırlı olan Apennine kahverengi ayıları bulunuyor…

Ursus arctos marsicanus olarak bilinen bu alt tür, Avrupa’daki diğer kahverengi ayı popülasyonlarından hem fiziksel hem de davranışsal açıdan belirgin biçimde ayrışmış durumda. Araştırma, bu farklılaşmanın rastlantısal değil, binlerce yıl süren insan baskısının dolaylı bir sonucu olduğunu gösteriyor.

Apennine ayılarının en dikkat çekici özelliklerinden biri, görece daha küçük vücut yapıları ve daha düşük saldırganlık düzeyleri. Tarihsel ve arkeolojik verilerle desteklenen genetik analizler, bu özelliklerin son birkaç yüzyılda ortaya çıkmadığını, kökeninin yaklaşık 2.000 ila 3.000 yıl öncesine uzandığını ortaya koyuyor. Bu dönem, Orta İtalya’da insan nüfusunun arttığı, ormanların tarım alanlarına dönüştürüldüğü ve yerleşimlerin dağlık alanlara doğru yayılmaya başladığı bir zaman dilimine karşılık geliyor. Ayılar, yaşam alanlarının giderek daralmasıyla birlikte hem coğrafi hem de genetik olarak diğer Avrupa ayı popülasyonlarından izole olmuş durumda.

Bu izolasyonun en önemli sonuçlarından biri, genetik çeşitliliğin belirgin biçimde azalması olmuş. Çalışmada incelenen genom verileri, Apennine ayılarında akrabalı üremenin arttığını ve popülasyonun geçmişte ciddi bir genetik darboğazdan geçtiğini gösteriyor. Genetik darboğaz, bir popülasyonun birey sayısının hızla azalmasıyla birlikte gen havuzunun daralması anlamına geliyor ve uzun vadede hastalıklara karşı kırılganlığı artırabiliyor. Bu durum normal şartlar altında bir türün yok olma riskini yükselten olumsuz bir gelişme olarak değerlendirilir. Nitekim Apennine ayıları bugün hâlâ Avrupa’nın en tehdit altındaki büyük memeli popülasyonlarından biri olarak kabul ediliyor.

Ancak araştırmanın asıl dikkat çekici yönü, bu genetik kayıplara rağmen ayıların davranışsal açıdan belirli bir avantaj elde etmiş olabileceğine işaret etmesi. Bilim insanları, saldırganlıkla ilişkili olduğu bilinen bazı gen bölgelerinde seçici izler tespit etti. Bu izler, rastgele genetik sürüklenmeden ziyade yönlü bir seçilime işaret ediyor. Başka bir deyişle, belirli davranış özelliklerine sahip bireylerin hayatta kalma ve üreme şansı, diğerlerine kıyasla daha yüksek olmuş. Araştırmacılara göre bu seçilimin temel itici gücü, insanlarla kurulan zorunlu ve çoğu zaman tehlikeli etkileşimler.

Tarihsel olarak bakıldığında, insan yerleşimlerine yaklaşan ya da agresif davranışlar sergileyen büyük yırtıcıların daha sık öldürüldüğü biliniyor. Apennine ayıları için de benzer bir durum söz konusu olmuş olabilir. Daha saldırgan bireyler, insanlarla karşılaştıklarında daha fazla çatışmaya girmiş ve bu da onların itlaf edilme olasılığını artırmış olabilir. Buna karşılık, insanlardan uzak durabilen, daha temkinli ve daha uysal davranışlar sergileyen ayılar hayatta kalmış ve genlerini sonraki nesillere aktarmış. Zamanla bu süreç, popülasyon genelinde daha düşük saldırganlık düzeyine sahip bir davranış profilinin baskın hale gelmesine yol açmış görünüyor.

Bu noktada ortaya çıkan tablo, klasik evrim anlatılarından biraz farklı. Genellikle insan baskısı, yaban hayatı için yalnızca olumsuz sonuçlar doğuran bir faktör olarak ele alınır. Oysa bu örnekte, insan kaynaklı seçilimin, istemeden de olsa belirli bir davranışsal adaptasyonu teşvik ettiği görülüyor. Daha az saldırgan ayılar, insan egemen bir ortamda yaşamayı başarmış ve çatışmalardan kaçınarak varlıklarını sürdürebilmiş. Bu durum, insan-vahşi yaşam çatışmasının azaldığı bir denge durumunun ortaya çıkmasına katkıda bulunmuş olabilir.

Elbette bu, durumun tamamen olumlu olduğu anlamına gelmiyor. Genomik çeşitliliğin azalması, uzun vadede popülasyonun çevresel değişimlere uyum sağlama kapasitesini sınırlayabilir. Hastalıklar, iklim değişikliği ya da ani ekolojik şoklar karşısında genetik olarak fakirleşmiş bir popülasyonun ayakta kalması daha zor olabilir. Araştırmacılar da bu noktaya özellikle dikkat çekiyor ve saldırganlığın azalmasının, genetik erozyonun yarattığı riskleri telafi etmeye yetmeyebileceğini vurguluyor.

Buna rağmen çalışma, evrimin yalnızca milyonlarca yıl süren yavaş bir süreç olmadığını, insan faaliyetlerinin etkisiyle görece kısa zaman dilimlerinde de yön değiştirilebildiğini açıkça gösteriyor. Apennine ayıları örneği, insanlarla iç içe yaşayan yaban hayvanlarının, hayatta kalabilmek için davranışlarını ve hatta biyolojik özelliklerini nasıl yeniden şekillendirebildiğini ortaya koyuyor. Bu durum, koruma biyolojisi açısından da önemli dersler içeriyor. Yaban hayatını koruma çabaları, yalnızca popülasyon sayılarına değil, bu popülasyonların davranışsal ve genetik dinamiklerine de odaklanmak zorunda.

Sonuç olarak bu araştırma, insan etkisinin doğa üzerindeki karmaşık ve çoğu zaman çelişkili sonuçlarını gözler önüne seriyor. Apennine kahverengi ayıları, bir yandan genetik açıdan kırılgan hale gelirken, diğer yandan daha uysal bir davranış geliştirmiş ve bu sayede insan egemen bir çevrede varlığını sürdürebilmiş olabilir. Bu tablo, insan ile yaban hayatı arasındaki ilişkinin basit bir “zarar veren – zarar gören” ikiliğinden ibaret olmadığını, çok daha katmanlı ve dinamik bir süreç olduğunu hatırlatıyor.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

11:43:04

Eğer Bir Anne Yavrusunu Kaybederse, Kısa Süre İçinde Kızgınlık Dönemine Girer

İskandinavya’daki bir anne boz ayı için, yabancı bir erkek ayı kadar korkutucu çok az manzara vardır. Yetişkin erkek ayıların kendilerinden olmayan yavruları ve bazen de onları koruyan anneyi öldürdükleri bilinmektedir. Yeni bir çalışma, akıllı anne ayıların yavrularını korumak için şaşırtıcı bir yol bulduklarını gösteriyor. Annenin yavrularını erkek ayı saldırılarından korumak için onları yetişkin bir ayının bir numaralı düşmanı olan insanların yakınında yetiştirmesi yeterli.

Norveç’in Ås kentindeki Norveç Yaşam Bilimleri Üniversitesi‘nde (NMBU) yaban hayatı ekoloğu olan ve araştırmada yer almayan Marcus Elfström, “İnsanlar ayılardan korkuyor” diyor. Ancak yeni çalışma, “savunmasız ayıların baskın – diğer ayılardan – insanlardan korktuklarından daha fazla korktuklarını” gösteriyor.

Dişi boz ayılar ve İskandinav boz ayıları doğum yaptıktan sonra erkeklerin bölgesinden uzaklaşır ve genellikle en iyi ayı habitatlarından uzak alanları seçerler. Eğer bir anne yavrusunu kaybederse, kısa süre içinde kızgınlık dönemine girer, dolayısıyla bebek öldüren bir erkeğin onu gebe bırakma şansı yüksektir. İsveç’teki araştırmacılar bazı anne ayıların ve yavrularının insan yerleşimlerinin yakınında yaşadığını tespit ettiklerinde, bunun bir üreme stratejisi olup olmadığını, yani yavrularını katil erkeklerden korumanın bir yolu olup olmadığını merak ettiler. Ne de olsa yetişkin erkek ayılar, insanların onları öldürme ihtimali olduğu için genellikle şehirlerin yakınına gitmezler. Eğer bu seçim güvenlik içinse, annelerin stratejisi işe yaradı mı?

Bunu öğrenmek için NMBU‘dan araştırmacılar 2005’ten 2012’ye kadar İsveç’in güneyinde GPS ile yakalanan 30 anne boz ayıyı izledi. Annelerden on dokuzu yavrularını başarıyla büyüttü, ancak 11’i yavrularını bebek öldüren erkeklere kaptırdı. Bu, bu bölgedeki boz ayı yavrularının yaklaşık %35’inin her yıl öldüğünü ve bunların çoğunun erkek saldırılarından kaynaklandığını gösteren önceki çalışmalarla uyumludur.

Araştırmacılar Proceedings of the Royal Society B‘de yayımladıkları raporda, başarılı annelerin çiftleşme mevsimi boyunca nerede yaşadıklarını incelediklerinde, ortalama 783 metre mesafeyle insan yerleşimlerine yakın kaldıklarını tespit ettiler. NMBU‘da yaban hayatı biyoloğu ve çalışmanın başyazarı Sam Steyaert, “İnsanları açıkça bir kalkan olarak kullanıyorlardı” diyor.

Başarılı ayı aileleri ayrıca genç ağaçların ve çalıların yoğun olduğu açık kesilmiş alanları da kullanıyor. Steyaert, “Bu anneler, özellikle de insanlara yakın olduklarında en yoğun bitki örtüsünü seçiyorlar” diyor. “Bu şekilde insanlara çok yakın olabilirler, ancak insanlar orada olduklarını bilmezler,” potansiyel olarak çatışmaları en aza indirir. Her yıl Ağustos ve Ekim ayları arasında bölgedeki insanlar, genellikle evlerin ve köylerin yakınlarında ayıları avlıyor ve öldürüyor. Ancak ayı aileleri – anneler ve yavrular – hedef alınmıyor.

Akıllı anne ayılar bunu anlamış gibi görünüyor. Erkek bebeklerin öldürülme ihtimalinin en yüksek olduğu zaman olan çiftleşme mevsiminde insan yerleşimlerine daha yakın duruyorlar. Araştırmada yer almayan Corvallis’teki Oregon Eyalet Üniversitesi‘nden ekolog William Ripple, “Bu şaşırtıcı çünkü dişi ayıların ileriyi düşünecek kadar zeki olduğunu gösteriyor” diyor.

Buna karşılık, yavrularını kaybeden anneler insan yerleşimlerinin, yolların ve açık kesimlerin bulunduğu alanlardan kaçındı ve bunun yerine ağaç bakımından zengin bataklıkların ve ormanların bulunduğu bölgelerde kaldı. Herhangi bir insan yerleşiminden ortalama 1213 metre uzakta durdular ve bu süreçte yavrularını despot erkeklere maruz bıraktılar.

Başarılı anne ayılar, hayvanlar aleminin başka yerlerinde de bulunan bir taktiği uyguluyor: Düşmanının düşmanına dost gibi davranmak. Bozeman’daki Montana Eyalet Üniversitesi‘nde yaban hayatı ekoloğu olan Scott Creel, “Bu ekolojide iyi bilinen bir stratejidir” diyor. “Ancak bu çalışma, bu tür ‘çifte negatiflerin’ hayatta kalma üzerinde büyük bir etkisi olabileceğini ortaya koyuyor.”

Çalışma ayrıca, bazı ayıların yiyeceğe kolay erişim nedeniyle insan yerleşimlerinin yakınına taşındığına dair uzun süredir devam eden inancı da çürütüyor. Başarılı annelerin yaşadığı evlerin ve açık alanların yakınındaki bölgeler, insan yerleşimlerinden daha uzak bölgelere göre gıda kalitesi açısından çok daha düşük. Elfström, “İnsanları kolay erişilebilir yiyecekle değil, güvenlikle ilişkilendiriyorlar” diyor. Elfström, bunun, boz ayılar insanlara yakın yerlerde görüldüğünde yaban hayatı yöneticilerinin dikkate alması gereken bir fark olduğunu da sözlerine ekliyor.

Ancak Laramie’deki Wyoming Üniversitesi‘nde yaban hayatı ekoloğu olan ve bu araştırmada yer almayan Merav Ben-David, çalışmanın cevapladığından daha fazla soru ortaya çıkarabileceğini söylüyor. “Bu öğrenilmiş bir davranış mı? İnsan yerleşimlerinin yakınında barınan yavrulara ne oluyor? İnsanlara daha mı alışkınlar ve dolayısıyla yetişkin olduklarında insanlarla çatışma riski daha mı yüksek?”

Steyaert, tüm bu soruların iyi sorular olduğunu ve başkalarının da ekibinin çalışmasını diğer ve daha büyük bozayı popülasyonları üzerinde tekrarlayacağını umduğunu söylüyor.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…

08:07:36

Dağ tırmanışı yeterince tehlikeli değilse, buna bir de hayatı tehdit eden başka bir unsur ekleyin – saldıran bir ayı…

Dağcının videoya çektiği korkunç bir karşılaşma bu ayın başlarında Japonya'daki Futago Dağı'nda gerçekleşti; dağcı kayalık bir sırttan inerken aniden, görünüşte bir yavruyu koruyan saldırgan bir siyah ayıyla yüz yüze geldi. Yüzünün birkaç santim yakınına kadar gelen ayıya yumruk atan, tekmeleyen ve çığlık atan dağcının hayatta kalma modunun devreye girdiğini görebilir ve duyabilirsiniz ve ardından aşağıdaki bir sırta yuvarlandı.

Ayının ilk saldırısını savuşturmayı başarmış olsa da adam hayvanın kafasına yumruk ve tekmeler atarak onunla savaşmaya devam etmek zorunda kaldı – ve tüm bunları yaparken bir yandan da uçurumdan düşmemeyi başardı.

Yaklaşık 30 saniye sonra ayı yavrusuyla birlikte kaçarak çalılıkların arasında kayboldu.

Dağcı ise ayının bölgesini işgal edenin kendisi olduğunu söylüyor – ancak ayı saldırdıktan sonra kendini savunmaktan başka çaresi kalmamış.

Dağcı, karate ve karma dövüş sanatları eğitimi aldığını ve bunun hayatını kurtarmış olabileceğini söylüyor.

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…