Süper Sivri Uçlar…

2016 Olimpiyatları, o sırada pek bilinmese de, bir bakıma Vaporfly Oyunlarıydı. Erkekler maratonunu ilk üç sırada bitiren ve kadınlar maratonunun galibi, kalın tabanlı ve kavisli karbon fiber plakalı, daha sonra en iyisi denilen rakiplerine kıyasla %4 verimlilik artışı sağladığı ortaya çıkacak türden gizlenmiş Nike prototipleri giyiyordu. Bundan sonraki birkaç yıl boyunca, koşucu atletlerin konuştuğu tek şey ayakkabı teknolojisiydi.

Bakalım tartışmanın devamı gelecek mi? Belki de Tokyo’da, her şey ayakkabı tabanlarındaki sivri uçlarla ilgili olacak. Elbette ki, maratoncular yeni nesil ayakkabılar giyecekler, ancak bu teknoloji artık iyi biliniyor ve çok çeşitli ayakkabı markalarında bu mevcut. Pistte yeni nesil süper sivri uçlar rekorları alt üst ediyor – ancak şimdiye kadar kimse bunların nasıl çalıştıklarından ya da ne kadar süre çalıştıklarından tam olarak emin değil.

Orijinal Vaporfly, bilimle desteklenen performans avantajına dayalı olarak pazarlanırken, yeni süper sivri uçların ne kadar hızlı olduklarına dair herhangi bir spesifik iddia ortaya konulmadı. Aslında, orta mesafe koşusu ile maraton koşusu arasındaki fizyolojik farklılıklar nedeniyle bunun nasıl test edileceği bile belli değil. Ancak Massachusetts Amherst Üniversitesi‘ndeki bir gruptan yeni bir ön baskı (henüz meslektaş incelemesinden geçmemiş bir akademik makale anlamına gelir), süper sivri uçların nasıl çalışıyor olabileceğine dair açıklamak için ilk adımı atıyor ve temel bileşenlerin neler olduğu tespit edilmeye çalışılıyor.

Aynı grup Colorado Üniversitesi‘ndeki araştırma grubundaki meslektaşlarıyla birlikte Nike’ın Vaporfly‘ının rakip ayakkabılardan yüzde dört daha verimli olduğunu gösteren orijinal bir çalışmayı gerçekleştirdi. Ancak Vaporfly için kullanılan testler nispeten yavaş koşu hızlarında modellendi; bu nedenle, pistlerdeki ani sıçramalar için sahip olduğumuz tek şey, insanların gerçekten hızlı koştuğunu gösteren fakat belirsiz bir his.

Adı geçen prototipler 2019’da ilk kez ortaya çıkmaya başladığından beri, erkekler ve kadınlar 5.000 ve 10.000 metre dünya rekorlarının tümü kırıldı. Bayanlar mil ve salon 1.500 ve erkekler kapalı mil ve 1.500 ‘de aynı şekilde. Üniversite rekorları düştü. Lise rekorları düştü. Belli ki bir şeyler oluyor…

Alternatif açıklamalar var. Ancak çoğu gözlemci, yeni teknolojinin anlamlı bir şekilde zaman tasarrufu sağladığından emin. Gerçek bir etkiye ikna olmamışlarsa, Reebok ve Brooks‘un sponsoru oldukları atletlerinin Olimpiyat Denemelerinde Nike teknolojisi ayakkabılarıyla koşmasına izin vermelerini hayal etmek zor.

Süper sivri uçlar, “hafif, uyumlu, esnek köpükleri (ve hava bölmelerini) sert (naylon/PEBA/karbon fiber) bir plaka ile birleştirir.” Bu iki bileşen – köpük ve plaka – aynı zamanda Vaporfly ve benzer maraton ayakkabılarının göze çarpan özellikleridir, ancak bazı farklılıklar vardır. Mevcut Dünya Atletizm kurallarına göre yol ayakkabısı tabanları 40 milimetre kalınlığa kadar olabilir; 800 metre ve üzeri için taban sivri uçları yalnızca 25 milimetre kalınlığında olabilir. Sivri uçlar ayrıca, pistin lastik yüzeyini kavramak için tasarlanmış alt kısımda sivri uçlara sahiptir.

Orijinal Vaporfly tanıtıldığında, dikkatlerin çoğu, insanların bir “yay” olarak işlev göreceğini varsaydığı kavisli karbon fiber plakaya odaklandı. Ancak sonraki araştırmalar çoğunlukla bu fikri çürüttü. Aslında,yapılan bir başka çalışmada, arka ayak ve ön ayak arasındaki herhangi bir bağlantıyı ortadan kaldırmak için normal Vaporflys ve Vaporflys‘deki koşucuları karbon plaka boyunca altı paralel kesimle test etti. Şaşırtıcı bir şekilde, oluşan tasarruf plakanın kesilmesinden esasen etkilenmedi. Plaka muhtemelen bir şey yapıyor, ancak yaylı bir ayakkabının performansını basitçe açıklamıyor gibi görünüyor.

Biyomekanik araştırmacıları onlarca yıldır karbon fiber plakalar üzerinde çalışıyorlar ve plakaları yaylardan ziyade kaldıraçlar veya sertleştirme cihazları olarak görme eğilimindeler. Doğru koşullar altında, baş parmağınızı bükerek harcayacağınız enerjide bir miktar tasarruf sağladığına dair oldukça iyi kanıtlar var. Ancak, kesilmiş Vaporflys ve sivri uçların her zaman sert bir çivi plakasına sahip olduğu gerçeği de dahil olmak üzere çeşitli kanıtlar, süper ayakkabıları bu kadar iyi yapan gizli formülün sert plakanın kendisi olmadığını gösteriyor.

Bunun yerine, eski ve yeni sivri uçlar arasındaki en belirgin değişiklik, bir yastıklama köpüğü katmanının eklenmesi olarak görülebilir. PEBA (polieter blok amid), TPU (termoplastik poliüretan) ve diğer çeşitli ısmarlama karışımlar gibi malzemeleri içeren yeni köpükler, geleneksel orta taban malzemelerinden üç temel yönden farklıdır: daha hafif, daha sıkıştırılabilir ve daha esnektirler – yani sıkıştırıldıktan sonra geri yaylanırlar ve onları sıkıştırmak için kullandığınız enerjinin çoğunu geri verirler. Eski ayakkabılar da aynı şeyleri yapıyordu; yeni ayakkabılar bunu daha iyi yapıyor. Geleneksel EVA orta tabanlar, enerji girdisinin yüzde 70’inden daha azını geri verirken, en iyi yeni köpükler yüzde 85’ten fazlasını geri veriyor. Ve daha büyük bir sayının yüzde 85’i, çünkü bu aynı zamanda ayakkabıyı ağırlaştırmadan daha fazla enerji depolayan daha kalın bir köpük tabakasına sahipsiniz demektir.

Süper sivri uçlardaki daha ince bir fark da geometridir. Daha kalın bir topuğa ek olarak, çok belirgin bir sallanan veya kalkık ayak parmakları vardır. Geçen yıl Calgary Üniversitesi‘nden araştırmacı Benno Nigg, Vaporfly‘ın performansının, karbon levhanın kavisli burnuna basmanın topuğu yerden fırlattığı bir ” sallanma etkisi “nin sonucu olduğunu öne sürdü. Bir kez daha, Vaporflys bu özel teoriye karşı çıkıyor – ancak kimsenin bir tür kavisli plaka olmadan süper bir ayakkabı yapmayı başaramadığı da dikkate değer, bu nedenle geometri net olmayan nedenlere rağmen büyük olasılıkla önemlidir.

Ama daha temel bir sorun var. Yol ayakkabıları, belirli bir hızda koşmak için ne kadar enerji tükettiğinizin bir ölçüsü olan koşu ekonomisine dayalı olarak test edildi. Bir koşucunun soluduğu ve verdiği oksijen ve karbondioksit miktarını ölçerek enerji tüketimini tahmin edebilirsiniz – ancak bu tahmin yalnızca aerobik olarak (yani eşiğin altında ) koşuyorsanız işe yarar. Daha hızlı koşmaya başladığınızda, anaerobik enerjiye giderek daha fazla güvenirsiniz ve nefese dayalı hesaplamalar anlamsız hale gelir. Pist çivileri hızlı koşmak için tasarlanmıştır, bu nedenle orta mesafe sivri uçlarıyla maraton hızında koşmayı içeren bir test size pek bir şey söylemeyecektir.

Yelpazenin diğer ucunda, insanların farklı modellerde tamamen sprint yapmasını ve zamanlamasını sağlayarak sprint artışlarını test edilebilir. Ancak yeni süper sivri uçlar zorlu bir orta yol yarışları için tasarlandı ve pek de hızlı olmayan hızlarda koşarken metabolik verimliliği optimize etmeye çalışıyor. Bunun için iyi ve anlamlı bir test yok. En iyi seçenek, muhtemelen ilgili yarış mesafelerinde bir dizi zaman denemesidir, ancak bu, veri toplamanın çok yavaş ve zahmetli bir yoludur. Farklı modellerin karşılaştırmasını bırakın, yeni artışların ne kadar hızlı olduğuna dair anlamlı bir tahminde bulunmamız dahi epey zaman alabilir.

Şimdiye kadar, Nike‘ın iki süper spike modeli tartışmaya hakim oldu: karbon fiber plaka ve PEBA köpüğü ile Air Zoom Victory; ve PEBA plakalı ve PEBA köpüklü ZoomX Dragonfly. Yeni rekorların ve kayda değer performansların çoğunun arkasındaki ayakkabı onlardı, ancak bu başarıdaki payın ne kadarı Nike‘ın en seçkin sporculara sponsor olmasıdır bunu bilmek zor. New Balance‘ın karbon fiber plakalı ve TPU köpüklü FuelCell MD-X’i, 2019 Dünya Şampiyonasında ilk kez ortaya çıktığından beri, belki de en önemlisi Elle Purrier, Cory McGee ve Heather MacLean 1.500 metreyi silip süpürdüğünde dikkatleri üzerine çekti.

Adidas, Asics, Brooks, Hoka, Saucony ve Puma gibi diğer şirketlerin hepsinin piyasada veya prototiplerinde benzer modelleri var. Kimin hangi ayakkabıyı giydiğini ve hangilerinin piyasada olduğunu takip etmek oldukça zordur, hangisinin gerçekte reklamı yapıldığı gibi çalıştığını bilmek ise daha da zor. Bu da, Tokyo’daki yarışları izlerken ayakkabıların kaçınılmaz olarak bir alt metin olacağı anlamına geliyor: Ekrana bakıp “Üçüncü olan adam ne giymişti diyebilirsiniz…”

Okuduğunuz için teşekkürler. Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…