Antik Kaynaklar Ajax'ı Gösteriyor...
00:20:03
Troya Yakınlarında Ajax’ın Mezarı Olabilecek Tümülüs Bulundu
Çanakkale’de, Troya Antik Kenti’nin yaklaşık 10 kilometre kuzeybatısında bulunan Işıldaktepe Altı’ndaki arkeolojik kalıntıların, Homeros‘un İlyada destanında anlatılan Büyük Ajax‘ın mezarıyla bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor. Uzun yıllar tarih öncesi bir yerleşimin kalıntıları olarak tanımlanan alanın, 2024 yılında gerçekleştirilen kurtarma kazılarının ardından insan eliyle inşa edilmiş bir mezar tümülüsü olduğu anlaşıldı…
Bulguların önemi yalnızca yapının bir tümülüs olduğunun belirlenmesiyle sınırlı değil. Antik Yunan ve Roma yazarlarının, Troya Savaşı’nın önemli kahramanlarından Ajax’ın mezarını Çanakkale Boğazı kıyısında, antik Rhoiteion yerleşimi yakınlarında tarif etmeleri, Işıldaktepe Altı’nı arkeolojik açıdan yeniden değerlendirilmesi gereken bir konuma taşıdı.
Troya Müzesi arkeoloğu Fecri Polat tarafından hazırlanan ve 30 Nisan 2026’da Troy Museum Journal‘da yayımlanan araştırma, söz konusu kalıntıların antik kaynaklarda anlatılan Büyük Aias (Ajax) Tümülüsü ile ilişkili olabileceğine dair arkeolojik ve coğrafi verileri bir araya getiriyor. Araştırma, Kasım 2026’da uluslararası arkeoloji basınında da gündeme geldi.
İlk Araştırmalarda Yerleşim Sanıldı
Işıldaktepe Altı, 2011 yılında Fecri Polat ve Rüstem Aslan tarafından yürütülen Bozköy-Hanaytepe ve çevresi tarih öncesi dönem yüzey araştırmaları sırasında keşfedildi. Çanakkale Boğazı’nın Anadolu kıyısında, Işıldak Tepe olarak bilinen yükseltinin hemen altında bulunan alan, ilk incelemelerde büyük ölçüde deniz tarafından aşındırılmış tarih öncesi bir yerleşim yeri olarak değerlendirildi.
Araştırmacılar, yaklaşık 40 metre uzunluğunda ve 7 metre yüksekliğinde bir profil ortaya çıkardı. İlk bulgular arasında yer alan seramik parçaları, bölgenin Kalkolitik Dönem’e kadar uzanan geçmişine işaret ediyordu. Özellikle deniz seviyesindeki değişimlerin eski kıyı yerleşimleri üzerindeki etkilerini anlamak bakımından alanın önemli bilgiler sağlayabileceği düşünülüyordu.
2018 yılında gerçekleştirilen sualtı araştırmaları da ilk değerlendirmeyi değiştirecek yeni bir sonuç ortaya koymadı. Bulunan seramik parçalarının yüzeydeki kalıntılarla benzerlik göstermesi, alanın deniz altında kalmış bir tarih öncesi yerleşimin devamı olduğu görüşünü destekledi.
Bununla birlikte araştırmacılar, burada başka bir ihtimalin de üzerinde duruyordu. Yakın çevredeki tarih öncesi yerleşimlerden taşınan toprak kullanılarak bir mezar tümülüsü inşa edilmiş olabilirdi. Troas Bölgesi’nde benzer uygulamaların örnekleri bulunması, bu ihtimalin araştırılmasını gerekli kılıyordu.
Kurtarma Kazısı Gerçekleri Değiştirdi
Deniz kıyısında bulunan kalıntılar, yıllar boyunca şiddetli fırtınaların ve dalgaların etkisiyle aşınmaya devam etti. Kültürel mirasın daha fazla zarar görmesini önlemek ve alanın gerçek niteliğini belirlemek amacıyla Çanakkale Müze Müdürlüğü başkanlığında 2-25 Ekim 2024 tarihleri arasında kurtarma kazısı gerçekleştirildi.
Kazıların temel amacı, Işıldaktepe Altı’nın gerçekten bir yerleşim alanı mı yoksa insan eliyle oluşturulmuş bir tümülüs mü olduğunu belirlemekti. Çalışmalar sırasında ortaya çıkan mimari düzenlemeler, ilk değerlendirmelerin yeniden ele alınmasına yol açtı.
Araştırmacılar, yapının dış bölümünde toprağın denize doğru kaymasını engellemek amacıyla oluşturulmuş taş sıraları tespit etti. Balçıkla sabitlenen taşların üzerinin yaklaşık 20-25 santimetre kalınlığında yeşilimsi kil tabakasıyla kaplandığı anlaşıldı.
Bu düzenleme, sıradan bir toprak yığınından ziyade belirli bir mühendislik anlayışıyla oluşturulmuş anıtsal bir yapıya işaret ediyordu. Taş sıraları ve kil kaplama, tümülüsün dış yüzeyini korumak ve dolgu malzemesinin hareket etmesini önlemek amacıyla kullanılmıştı.
Kazı sırasında ortaya çıkan bu yapı tekniği, Troya çevresindeki diğer anıtsal mezarlarla da benzerlik gösteriyordu. Özellikle Manfred Osman Korfmann‘ın Beşik-Sivritepe’de, Akhilleus Tümülüsü olarak bilinen yapıda gerçekleştirdiği araştırmalarda benzer inşa uygulamalarına rastlanmıştı.
Böylece Işıldaktepe Altı’nın doğal bir yükselti veya tarih öncesi yerleşim tepesi olmadığı, yakın çevredeki eski bir yerleşimden getirilen toprakla oluşturulmuş bir mezar tümülüsü olduğu anlaşıldı.
Eski Yerleşimden Taşınan İzler
Kazıların dikkat çekici sonuçlarından biri de tümülüsün yapımında kullanılan toprağın içinden çıkan arkeolojik malzemelerdi.
Dolgu içerisinde Orta Kalkolitik Dönem’den Son Tunç Çağı’na kadar uzanan farklı dönemlere ait seramik parçaları bulundu. Bunların yanı sıra pişmiş toprak ağırşaklar, kemikten yapılmış bızlar, hayvan figürlü seramik kulplar ve büyük depolama kaplarına ait parçalar ortaya çıkarıldı.
Özellikle yanık tabakalardan gelen seramikler, söz konusu malzemenin eski bir yerleşim alanından taşındığını düşündürüyor. Araştırmacılara göre tümülüsün inşasında kullanılan toprak, yakın çevredeki tarih öncesi bir yerleşimden alınmıştı. Ancak bu yerleşimin tam olarak nerede bulunduğu henüz belirlenebilmiş değil.
Buluntular arasında orkinos balıklarına ait çok sayıda omurga kemiği de bulunuyor. Bu kalıntılar, Çanakkale Boğazı kıyısında yaşayan tarih öncesi toplulukların deniz kaynaklarından yararlandığını ve balıkçılığın yerel ekonomi açısından önemli bir yere sahip olduğunu gösteriyor.
Dolayısıyla kazı, yalnızca mezar yapısının niteliğini ortaya çıkarmakla kalmadı; tümülüsün inşasında kullanılan malzeme aracılığıyla bölgenin daha eski dönemlerdeki yaşamına ilişkin bilgiler de sağladı.
Araştırmada dikkat çeken bir başka konu ise deniz seviyesindeki değişimlerdi. Yapılan sondajlarda tümülüsü oluşturan dolgunun günümüzdeki deniz seviyesinin yaklaşık 85 santimetre altındaki ana kaya seviyesine kadar devam ettiği belirlendi. Bu durum, anıtın inşa edildiği dönemde kıyı çizgisinin bugünkünden daha geride bulunduğuna işaret ediyor.
Antik Kaynaklar Ajax’ı Gösteriyor
Işıldaktepe Altı’nın Ajax’ın mezarı olabileceği ihtimalini gündeme getiren en önemli unsur, yapının coğrafi konumu.
Antik kaynaklarda Troya yakınlarındaki Rhoiteion yerleşimi ve çevresindeki kıyı şeridi, Büyük Ajax’ın mezarıyla ilişkilendiriliyor. Troya Savaşı anlatılarının en önemli Yunan savaşçılarından biri olan Ajax, Homeros’un İlyada destanında olağanüstü gücü ve savaşçılığıyla öne çıkıyor. Telamon’un oğlu olması nedeniyle Büyük Ajax olarak da anılan kahraman, Akhilleus’tan sonra Yunan ordusunun en güçlü savaşçılarından biri kabul ediliyor.
Antik coğrafyacı Strabon, Geographika adlı eserinde Rhoiteion yakınlarında Büyük Ajax’ın mezarının bulunduğunu aktarıyor. Strabon’un anlatımına göre Ajax’ın heykeli Marcus Antonius tarafından Mısır’a götürülmüş, daha sonra Augustus’un emriyle geri getirilmişti.
Bu anlatım, bölgede Ajax’la ilişkilendirilen bir mezar ve anıt geleneğinin antik çağda da bilindiğini gösteriyor.
MS 2. yüzyılda yaşamış olan Philostratus da eserinde Ajax’ın mezarının deniz tarafından tahrip edilmesine ilişkin bir anlatı aktarıyor. Bu anlatıda, kıyıdaki aşınma nedeniyle mezarın açığa çıktığı ve içerisinde yaklaşık 11 arşın uzunluğunda olduğu söylenen devasa insan kemiklerinin görüldüğü belirtiliyor.
Roma İmparatoru Hadrianus‘un Troya’yı ziyareti sırasında bu kemiklerle ilgilendiği ve Ajax’ın mezarını yeniden inşa ettirdiği de aynı anlatıda yer alıyor.
Pausanias ise Yunanistan’ın Tasviri adlı eserinde Ajax’ın mezarından söz ediyor. Onun aktardığı hikâyede de denizin mezarın kıyıya bakan bölümünü aşındırdığı ve içerideki olağanüstü büyüklükteki kemiklerin ortaya çıktığı anlatılıyor.
Bu kaynakların ortak noktası, Ajax’a atfedilen mezarın Troya yakınlarında, deniz kıyısında bulunduğu ve zaman içerisinde dalgaların etkisiyle zarar gördüğüdür. Işıldaktepe Altı’nın konumu ve kazılarda ortaya çıkarılan yapısal özellikleri, araştırmacıların bu antik anlatımlarla karşılaştırma yapmasına imkân sağlıyor.
Ajax’ın Mezarı Olduğu Kanıtlandı mı?
Burada önemli bir ayrım bulunuyor. Işıldaktepe Altı’nın insan eliyle oluşturulmuş bir tümülüs olduğu kazı bulgularıyla ortaya konmuş durumda. Ancak bu yapının kesin olarak Ajax‘a ait olduğu henüz kanıtlanmış değil.
Şimdiye kadar tümülüste Ajax‘ın adını taşıyan herhangi bir yazıt bulunmadı. Ayrıca belirli bir kişiye ait olduğu tespit edilebilecek insan kalıntıları da rapor edilmedi. Yapının merkez bölümü henüz bütünüyle kazılmış değil. Bu nedenle mezarın kesin tarihi, kullanım amacı ve kimin için inşa edildiği konusunda daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyuluyor.
Üstelik antik dünyada mitolojik kahramanlar adına anıt mezarlar ve kutsal alanlar oluşturulması yaygın bir gelenekti. Bu tür yapılar, ilgili kahramanın gerçekten oraya gömüldüğünü göstermeyebiliyordu. Bir mezar, tarihsel bir defin alanından ziyade kahramanı anmak ve onun kültünü yaşatmak amacıyla da inşa edilmiş olabilirdi.
Bu nedenle Işıldaktepe Altı’nın Ajax‘ın mezarıyla ilişkilendirilmesi, aynı zamanda Troya Savaşı anlatılarının antik çağda bölgenin coğrafyasıyla nasıl bütünleştiği sorusunu da gündeme getiriyor.
Araştırmaların Devamı Bekleniyor
Troya Müzesi‘nde görev yapan arkeolog Fecri Polat‘ın araştırması, Işıldaktepe Altı’nın tarih öncesi yerleşim olarak değerlendirilmesinden anıtsal bir mezar yapısı olarak tanımlanmasına uzanan süreci ortaya koyuyor.
Araştırmacının değerlendirmesine göre yapının konumu, kıyı çizgisiyle ilişkisi, inşa tekniği ve antik kaynaklarda anlatılan deniz aşınması birlikte ele alındığında Büyük Ajax Tümülüsü ile bağlantı kurulması için güçlü bir arkeolojik zemin bulunuyor.
Bununla birlikte tümülüsün merkez bölümünde gerçekleştirilecek yeni kazılar, yapının tarihini ve gerçek işlevini belirlemek açısından belirleyici olacak. Özellikle mezarın çekirdek yapısının incelenmesi, mevcut hipotezin daha sağlam kanıtlara dayanmasını sağlayabilir.
Işıldaktepe Altı’nın Ajax‘ın mezarı olduğunun ortaya konulması hâlinde, Troya çevresindeki antik kahraman kültleri ve bu kültlerin coğrafi izleri açısından önemli bir gelişme yaşanacak. Ancak bugün için eldeki bulgular, Ajax‘ın mezarının bulunduğunu söylemekten ziyade, antik kaynakların işaret ettiği bölgede bu anlatımlarla örtüşen özelliklere sahip bir tümülüsün varlığını ortaya koyuyor.