16:14:17

Kenya, Vatandaş Verilerinden Gelir Elde Etmeye Hazırlanıyor

Kenya hükûmeti, kamu kurumlarının elinde bulunan büyük veri havuzlarını ekonomik değere dönüştürmeyi hedefleyen yeni ve tartışmalı bir girişim üzerinde çalışıyor. Mayıs 2026’da yayımlanan Ulusal Veri Yönetişimi Politikası Nihai Taslağı, devletin eCitizen gibi dijital kamu platformları aracılığıyla topladığı anonimleştirilmiş ve toplulaştırılmış verileri belirli koşullar altında ücret karşılığında erişime açmasını öngörüyor. Hükûmet, bu yolla hem yeni gelir kaynakları yaratmayı hem de ülkenin dijital ekonomi ve yapay zekâ ekosistemini güçlendirmeyi amaçlıyor…

Plan kapsamında, Ulusal Veri Yönetişimi ve Gelişen Teknolojiler (DGET) Konseyi’nin denetiminde faaliyet gösterecek düzenlenmiş bir veri pazarı kurulması hedefleniyor. Yetkililer, pazarın faaliyete geçmesinden sonraki ilk beş yıl içinde işletmelere, araştırma kuruluşlarına, üniversitelere ve sivil toplum örgütlerine en az 1.000 farklı veri seti sunmayı planlıyor. Hükûmete göre bu yaklaşım, kamu kurumlarında yıllardır biriken verilerin ekonomik ve toplumsal faydaya dönüştürülmesini sağlayacak.

Taslak politikada özellikle kişisel verilerin satılmayacağı vurgulanıyor. Kenya’nın 2019 tarihli Veri Koruma Kanunu doğrultusunda isimler, kimlik numaraları, adresler veya bireyleri doğrudan tanımlayabilecek diğer bilgiler veri pazarının dışında tutulacak. Bunun yerine ticari kayıt eğilimleri, trafik yoğunluğu modelleri, arazi işlemlerinin hacmi, bölgesel hizmet talepleri, nüfus hareketleri ve kamu hizmetlerinin kullanım istatistikleri gibi kişisel olmayan verilerin paylaşılması öngörülüyor.

Hükûmet yetkilileri, veriyi artık petrol, doğal gaz veya madenler kadar stratejik bir ulusal kaynak olarak görüyor. Son yıllarda dünya genelinde yapay zekâ sistemlerinin gelişmesiyle birlikte büyük ve kaliteli veri setlerine olan talep hızla artarken, Kenya da bu alanda bölgesel bir merkez haline gelmeyi hedefliyor. Politika belgesinde, oluşturulacak veri ekonomisinin uzun vadede yaklaşık 104 milyar Kenya Şilini (KES) değer yaratabileceği belirtiliyor. Yetkililer, söz konusu verilerin özellikle yapay zekâ projeleri, akademik araştırmalar, şehir planlaması, ulaşım altyapısı çalışmaları ve özel sektör yatırımları için önemli bir kaynak oluşturacağını savunuyor.

Ancak girişimin hayata geçirilmesi önemli maliyetleri de beraberinde getiriyor. Veri pazarının teknik altyapısının kurulması için yaklaşık 396 milyon Kenya Şilini tutarında yatırım öngörülüyor. Bunun yanı sıra veri ürünlerinin geliştirilmesi, güvenlik sistemlerinin oluşturulması, denetim mekanizmalarının kurulması ve yönetişim süreçlerinin güçlendirilmesi için ek bütçeler ayrılması planlanıyor.

Bununla birlikte öneri, kamuoyunda ve dijital haklar çevrelerinde ciddi tartışmalara yol açmış durumda. Gizlilik savunucuları ve veri güvenliği uzmanları, anonimleştirilmiş verilerin tamamen güvenli olduğu yönündeki varsayıma şüpheyle yaklaşıyor. Günümüzde gelişmiş veri analizi ve yapay zekâ sistemleri, farklı veri kümelerini bir araya getirerek anonimleştirilmiş kayıtlar üzerinden bireylerin kimliklerini yeniden ortaya çıkarabiliyor. Uzmanlara göre isim ve kimlik numaralarının kaldırılması tek başına yeterli bir güvence sağlamıyor. Özellikle büyük ölçekli veri setlerinde yer alan konum, yaş, işlem geçmişi ve davranış kalıpları gibi bilgiler bir araya getirildiğinde kişilerin yeniden tanımlanabilmesi mümkün hale gelebiliyor.

Eleştirilerin odaklandığı bir diğer konu ise bilgilendirilmiş rıza meselesi. Dijital haklar savunucuları, eCitizen platformuna kayıt olan milyonlarca Kenyalının verilerinin gelecekte ticari amaçlarla kullanılabileceği konusunda hiçbir zaman açık şekilde bilgilendirilmediğini öne sürüyor. Bu durumun veri sahipliği ve veri egemenliği açısından önemli etik sorunlar doğurduğu ifade ediliyor. Vatandaşların kamu hizmetlerinden yararlanmak amacıyla verdikleri bilgilerin daha sonra ekonomik değere dönüştürülmesi fikri, birçok kişi tarafından devlet ile vatandaş arasındaki güven ilişkisini zedeleyebilecek bir uygulama olarak değerlendiriliyor.

Taslak politika ayrıca Kenya’nın mevcut veri yönetişimi sistemindeki bazı eksiklikleri de kabul ediyor. Belgede kurumsal görev ve sorumlulukların net biçimde tanımlanmamış olması, denetim mekanizmalarının yetersizliği ve mevcut yaptırımların caydırıcı olmaması gibi sorunlara dikkat çekiliyor. Eleştirmenlere göre bu eksiklikler giderilmeden kurulacak bir veri pazarının etkin şekilde denetlenmesi oldukça zor olabilir.

Verilerin kimler tarafından ve hangi amaçlarla kullanılacağı da ayrı bir tartışma konusu. Uzmanlar, satın alınan veri setlerinin sömürücü kredi kuruluşları, agresif pazarlama şirketleri veya çevrim içi kumar sektöründeki aktörler tarafından vatandaşların davranışlarını analiz etmek ve onları belirli finansal ürünlere yönlendirmek amacıyla kullanılabileceğinden endişe ediyor. Her ne kadar veriler anonimleştirilmiş olsa da geniş kapsamlı analizlerin bireyler hakkında dolaylı profiller oluşturulmasına imkân verebileceği belirtiliyor.

Öte yandan destekçiler, doğru denetim mekanizmalarıyla yönetilmesi halinde bu girişimin Kenya’nın dijital dönüşümünü hızlandırabileceğini savunuyor. Kamu kurumlarında biriken verilerin araştırmacılar ve teknoloji şirketleri tarafından kullanılabilmesi, yeni ürünlerin geliştirilmesini kolaylaştırabilir, kamu hizmetlerinin daha verimli planlanmasını sağlayabilir ve ülkeye yeni yatırımlar çekebilir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için şeffaflık, hesap verebilirlik ve güçlü veri koruma önlemlerinin vazgeçilmez olduğu konusunda geniş bir görüş birliği bulunuyor.

Şimdilik söz konusu politika yürürlüğe girmiş değil. Taslağın önce Bakanlar Kurulu tarafından onaylanması, ardından da önerilen Veri Yönetişimi Kanunu kapsamında gerekli yasal düzenlemelerin yapılması gerekiyor. Bu nedenle Kenya’nın veri satışı planının nasıl şekilleneceği henüz netleşmiş değil. Ancak tartışma şimdiden dijital çağın en önemli sorularından birini yeniden gündeme taşıyor: Devletlerin elindeki büyük veri kaynakları ekonomik kalkınma için kullanılabilir mi ve bu yapılırken vatandaşların mahremiyeti gerçekten korunabilir mi?

Bu içeriği beğendiyseniz lütfen çevrenizle paylaşınız…